Ο ΕΛΚΟΜΕΝΟΣ ΧΡΙΣΤΟΣ. Τοιχογραφία στον Βυζαντινό Ναό των Ταξιαρχών Καστοριάς, έτ. 1359/60.

Η θεματική τοιχογραφία του Ελκόμενου.

«Εγώ ως αρνίον άκακον αγόμενον του θύεσθαι» (Ιερεμ. ια', 19) (Προφητεία για τον « Ελκόμενον επί Σταυρού»).

Κείμενο Γιώργου Τ. Αλεξίου

Οι βυζαντινοί ναοί της Καστοριάς έχουν στο εσωτερικό τους πάμπολλες εκλεκτές τοιχογραφίες αγίων προσώπων και ανάλογων σκηνών. Στις εν λόγω τοιχογραφίες περιλαμβάνεται και μία παράσταση τού «Ελκομένου Χριστού», δηλαδή του Χριστού που σέρνεται «προς το σταυρωθήναι», η οποία φιλοτεχνήθηκε το έτος 1359 και σώζεται στο ναό των Ταξιαρχών Μητροπόλεως.

Η αναφερόμενη παράσταση με το δραματικό θέμα παραπέμπει τον θεατή της σε μία ομώνυμη φορητή εικόνα της Μονεμβασίας, που είχε συγκινήσει κατά τον 12^ο αιώνα ολόκληρο το Βυζαντινό κόσμο. Όπως αναφέρουν οι Χρονικογράφοι της τότε εποχής, ο βυζαντινός αυτοκράτορας Ισαάκιος Άγγελος (1185-95) παρέλαβε από τη Μονεμβασιά την περίφημη εικόνα του Ελκομένου Χριστού, για να στολίσει την εκκλησία του Αρχιστρατήγου Μιχαήλ, που ο ίδιος είχε κτίσει σε Προάστιο της Κωνσταντινούπολης. Η καλλιτεχνική αξία της εν λόγω εικόνας είχε κάνει τότε μεγάλη εντύπωση στη Βασιλεύουσα και γι’ αυτό την αναφέρουν με θαυμασμό όλοι οι βυζαντινοί συγγραφείς που την είδαν και την προσκύνησαν.

Ο ναός των Ταξιαρχών, Καστοριάς. 9ος αιών.

Η τοιχογραφία του Ελκομένου Χριστού στο ναό των Ταξιαρχών Καστοριάς μάς δίνει μια ιδέα του ονομαστού καλλιτεχνήματος της Μονεμβασιάς. Στο κέντρο της εικονίζεται ο Χριστός, που παριστάνεται περίλυπος και σοβαρός, να σύρεται από έναν άγριο στρατιώτη. Στο φωτοστέφανό Του υπάρχει εγγεγραμμένος Σταυρός και η επιγραφή Ο ΩΝ. Η σεπτή κεφαλή Του περιβάλλεται από καστανή κόμη και κοντό γένι. Η ευγενική όψη Του είναι βασανισμένη, οι ώμοι Του σκυφτοί και τα άχραντα χέρια Του δεμένα με σχοινί. Φορεί φαιό κοντομάνικο χιτώνα και στα πόδια Του έχει σανδάλια. Γενικά, η όλη μορφή του Κυρίου είναι δοσμένη πολύ ρεαλιστικά, για να φανεί το ανθρώπινο πάθος και η αγωνία που Τον κατέχει.

Εμπρός από τον Κύριο εικονίζεται ένας δύσμορφος στρατιώτης και ο Σίμωνας ο Κυρηναίος. Ο στρατιώτης προσφέρει στο Χριστό μας ένα αγγείο με νερό ή κρασί για να πιει, ενώ ο Σίμωνας σηκώνει στους ώμους του το Σταυρό του μαρτυρίου. Πίσω από τον Κύριο ακολουθεί η σπείρα των στρατιωτών με αποκρουστικές όψεις. Φορούν δερμάτινους πλουμιστούς θώρακες, κοντούς στρατιωτικούς χιτωνίσκους και κρατούν στα χέρια τους τριγωνικές ασπίδες και δόρατα.

Ο Ελκόμενος, έργο του Πανσέληνου,
περί το έτος 1300.

Συμπερασματικώς, η καστοριανή παράσταση του Ελκομένου Χριστού είναι μία απ’ τις ωραιότερες τοιχογραφίες της εποχής των Παλαιολόγων στην Άνω Μακεδονία. Διαθέτει μεγάλη εκφραστικότητα, συνδυασμένη με μοναδική δραματικότητα. Η έμπνευση του άγνωστου δημιουργού της υπήρξε εκπληκτική, η δε σκηνή βαθιά συγκινητική.

Τροπάριο Μεγάλης Παρασκευής

Ήχος πλ. α΄

Ελκόμενος επί σταυρού, ούτως εβόας Κύριε. Διά ποίον έργον, θέλετέ με σταυρώσαι Ιουδαίοι; Ότι τούς παραλύτους υμών συνέσφιγξα; Ότι τους νεκρούς ως εξ ύπνου ανέστησα; Αιμόρρουν ιασάμην, Χαναναίαν ηλέησα; Διά ποίον έργον θέλετέ με φονεύσαι Ιουδαίοι; Αλ’ όψεσθε εις ον νυν εκκεντάτε, Χριστόν, παράνομοι.

Ακρόαση του Τροπαρίου:

http://www.youtube.com/watch?v=v2w1bJWKeQU

Ο Ελκόμενος. Δυτική εικόνα.

Ο Ελκόμενος, στο ναό Αγίου Γεωργίου,
του Βουνού, Καστοριάς.

Το «ρεβιθένιο ψωμί» της Μεγάλης Παρασκευής στην περιοχή της Καστοριάς

"Ρεβυθένιο ψωμί" της Καστοριάς.

Οι χρυσοχέρες νοικοκυρές τής πόλης  Καστοριάς και των χωριών τής περιοχής της ζυμώνουν και ψήνουν κάθε χρόνο κατά τη Μεγάλη Εβδομάδα το λεγόμενο «ρεβιθένιο ψωμί». Το εν λόγω μυρωδάτο και πεντανόστιμο ψωμί παρασκευάζεται κατά την ακόλουθη χρονοβόρα και σχετικώς επίπονη διαδικασία:

Μεγάλη Τρίτη: Οι νοικοκυρές παίρνουν μία κατσαρόλα, την τρίβουν εσωτερικά με κάσια {: κανέλα} βασιλικό και με άλλα αρωματικά βότανα και την τοποθετούν κοντά στη φωτιά. Κατόπιν, στουμπίζουν στο γουδί μία ικανή ποσότητα ρεβιθιών, την κοσκινίζουν, παίρνουν μία κούπα ρεβιθάλευρο, το ρίχνουν (το ρεβιθάλευρο) στην προαναφερόμενη κατσαρόλα και το «πνίγουν» με μισό κιλό καυτό νερό. Ακολούθως, ρίχνουν κάθε 8 ώρες μέσα στην κατσαρόλα ένα φλιτζάνι καυτό νερό και ένα φλιτζάνι ρεβιθάλευρο, κι ανακατεύουν καλά το μίγμα μέχρι να βγάλει φουσκάλες.

Το νόστιμα ρεβύθια.

Μεγάλη Τετάρτη: Ρίχνουν στο προϋπάρχον μίγμα της υπόψη κατσαρόλας μία κούπα αλεύρι σιταριού και μία κούπα καυτό νερό, μέχρι να γίνει χυλός, ανακατεύουν και περιμένουν πάλι έως ότου βγουν φουσκάλες. Ρίχνουν τόσο αλεύρι, όσο προζύμι απαιτείται για τα ψωμιά που θέλουν να ζυμώσουν.

Μεγάλη Πέμπτη: Το προζύμι που παρασκεύασαν το ζυμώνουν με το ανάλογο αλεύρι. Για να το ζυμώσουνε χρησιμοποιούν καυτό νερό. Τέλος, τα «ρεβυθένια ψωμιά» που ζύμωσαν τα ψήνουν στο φούρνο και τα τρώνε όλα τα μέλη της οικογένειας, κατά την επόμενη ημέρα Μεγάλη Παρασκευή.
(Γιώργος Αλεξίου)

Ο "λόφος του Γολγοθά" στο Δρυόβουνο Κοζάνης.

Το χωριό ο Γέρμας Καστοριάς,
όπου παρασκευάζεται ρεβιθένιο (ρουφτένιο) ψωμί.

Τα έθιμα της Μεγάλης Πέμπτης στα ορεινά χωριά της Δυτικής Μακεδονίας

Κείμενο του Δημήτρη Β. Ρίγγου

Ξημερώνοντας η Μεγάλη Πέμπτη, απ’ τα χαράματα, το κάθε χωριό της Δυτικής Μακεδονίας βρίσκεται στο πόδι. Οι νοικοκυρές επιδίδονται με ευλάβεια και σεβασμό στο Βάψιμο των αβγών. Κόκκι­νο το χρώμα τους σαν το αίμα του Χριστού, που χύ­θηκε για τη σωτηρία των ανθρώπων. Μόνο τα σπίτια που πενθούν βάφουν τα αβγά με άλλο χρώμα, μπλε ή πράσινο. Μερικά από τ' αβγά γίνονται «πέρδικες». Οι «πέρδικες», που εξαιτίας της ομορφιάς τους πήραν το όνομα της πέρδικας, είναι αβγά με περίτεχνες ζωγρα­φιές αγριολούλουδων και άλλων σχημάτων. Γίνονται με λιωμένο κερί, που αφήνει άβαφα τα σημεία όπου ακουμπάει. Οι «πέρδικες» προσφέρονται τιμητικά την Πασχαλιά σε πρόσωπα αγαπημένα, π.χ. στις νεόνυμφες, τους γαμπρούς, στα κουμπαρούλια και στα μικρά παιδιά.

Το αβγό συμβολίζει την ανάσταση της ζωής, αφού το ίδιο είναι πηγή ζωής. Το κόκκινο χρώμα του, όπως αναφέρθηκε, θυμίζει το αίμα του Χριστού που χύθηκε για τη σωτηρία του κόσμου. Άλλοι λένε ότι είναι έκφραση χαράς και συγχρόνως μέσο αποδίωξης κάθε κακού.

Το χωριό Σισάνι Βοΐου Κοζάνης.

Αυτήν τη μέρα με τη Βαφή των αβγών συνηθί­ζουν να βάφουν για το καλό και το κεφάλι ή τη ράχη των νεογέννητων αρνιών και κατσικιών, που στη συ­νέχεια τα σημαδεύουν, για να χυθεί συμβολικά λίγο αίμα, όπως χύθηκε το αίμα του Χριστού. Το σημάδεμα γίνεται με το ψαλίδι στ’ αφτιά των νεογέννητων. Κά­θε οικογένεια έχει το δικό της σημάδι έτσι, ώστε να αναγνωρίζει τα δικά της ζώα.

Μια άλλη παλιά συνήθεια της Μεγάλη Πέμπτης είναι το άπλωμα στα παράθυρα ή στα μπαλκόνια των σπιτιών ενός κόκκινου ρούχου ή βελέντζας ή μαντιλιού. Οι λαμπροκουλούρες και τα αρνόψωμα, που είναι ιδιαίτερα προσεγμένα ζυμωτά ψωμιά στον ταβά, τοποθετημένα με περίτεχνα σχέδια στην επιφάνεια τους, παρασκευάζονται και αυτά τη Μ. Πέμπτη.

Τη Μεγάλη Πέμπτη οι νοικοκυρές συνηθίζουν να πυτιάζουν γιαούρτι που το τρώνε την Πασχαλιά. Η Μεγάλη Πέμπτη είναι ημιαργία για το χωριό. Μετά το μεσημέρι κανένας δεν δουλεύει, όλοι ετοιμάζονται για τη βραδινή ακολουθία των Παθών, για τα Δώδεκα Ευαγγέλια. Οι γυναίκες συνηθίζουν να κοιμούνται στην Εκκλησία το Βράδυ της Μεγάλης Πέμπτης, ξενυχτώ­ντας το σώμα του Χριστού, όπως ένα προσφιλές τους πρόσωπο.

Ο Γ. Αλεξίου στην Παναγία Σπηλαιώτισσα Γρεβενών.

Γυναίκα απλώνει κόκκινη βελέντζα. 

Η Μεγάλη Παρασκευή είναι η πιο πένθιμη μέρα της χριστιανοσύνης με την πρωινή Ακολουθία των Μεγάλων Ωρών, τον Εσπερινό της Αποκαθήλωσης και την Ακο­λουθία του Επιτάφιου. Απόλυτη νηστεία. Μόνο τα λάχανα, τα χόρτα χωρίς λάδι και η ξιδοπαπάρα είναι στο διαιτολόγιο αυτής της άγιας ημέρας. Κατσαρόλα απαγορεύεται να μπει στη φωτιά.

(Απ’ το βιβλίο του, Τα λαογραφικά του Σπηλαίου Γρεβενών, έκδ. Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Γρεβενών, Γρεβενά 2005)

Οι τρεις γυναίκες που μύρωσαν τον Χριστό λίγες ημέρες πριν απ’ το σεπτό πάθος Του.

Ο Χριστός και οι αδελφές τού
Λαζάρου Μάρθα και Μαρία
.

Τα ιερά Ευαγγέλια μας γνωστοποιούν, ότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, κατά την τελευταία μαρτυρική περίοδο της επίγειας ζωής Του, δέχτηκε τη συμβολική και απτή έκφραση μεγάλης πνευματικής αγάπης και άπειρης ευγνωμοσύνης, από τρεις γυναίκες της Ιουδαίας. Συγκεκριμένα, λίγες ημέρες πριν απ’ το σεπτό πάθος Του, τρεις γυναίκες άλειψαν με μύρο τη σοφή κεφαλή και τα κουρασμένα πόδια Του, για τους προαναφερόμενους λόγους αγάπης κι ευγνωμοσύνης τους προς Αυτόν. Οι γυναίκες αυτές αναφέρονται ακολούθως.

1)      Η Μαρία, αδελφή του αναστημένου Λαζάρου (Ιωάν. ιβ΄, στίχ. 1 – 8). (Εικ. 1,2)

Η πρώτη και η μόνη επώνυμη απ’ τις εν λόγω τρεις Ισραηλίτισσες ήταν η ευσεβής Μαρία, η αδελφή του αναστημένου Λαζάρου, η οποία άλειψε με μύρο τα πόδια του Χριστού, όταν Αυτός επισκέφτηκε τη Βηθανία και φιλοξενήθηκε στην πατρική της οικία.

2)      Η ανώνυμη γυναίκα της Βηθανίας (Ματθ. κστ΄, στίχ. 6 – 13,  και Μάρκ. ιδ΄, στίχ. 3 – 10). (Εικ. 3)

Η δεύτερη γυναίκα που μύρωσε τον Κύριο δεν αναφέρεται ονομαστικά και δεν προσδιορίζεται ηθικά στα Ευαγγέλια. Ήταν μάλλον μια απλή και ταπεινή κάτοικος της Βηθανίας, η οποία προσήλθε στο σπίτι του Σίμωνα του Λεπρού, όταν ο Χριστός βρισκόταν εκεί και από σεβασμό και αγάπη προς το πρόσωπό Του έχυσε πολύτιμο μύρο στα μαλλιά της κεφαλής Του.

Η Μαρία καθισμένη 
«παρά τους πόδας του Ιησού»

3)      Η πόρνη γυναίκα της Γαλιλαίας  (Λουκ. ζ΄, στίχ. 36 – 50). (Εικ. 4).

Η Τρίτη απ’ τις υπόψη γυναίκες ήταν μία πόρνη, που εκδήλωσε την ειλικρινή μετάνοιά της για τον πρότερο άσεμνο βίο της, αλείφοντας με μύρο τα πόδια του Καλού Ποιμένα και λαμβάνοντας απ’ την άπειρη αγαθότητά Του την άφεση των αμαρτιών της.

Απ’ τις προαναφερόμενες τρεις περιπτώσεις μύρωσης του Κυρίου οι δύο πρώτες έχουν το νόημα της προετοιμασίας εκ μέρους των γυναικών, του, τότε επικείμενου, ενταφιασμού Του, ενώ η τρίτη περίπτωση αποτελεί εξαίρετο παράδειγμα συγχώρεσης των πολλών αμαρτιών ενός ανθρώπου, απ’ τον Χριστό.

(Γιώργος Αλεξίου)

ΣΗΜΕΙΩΣΗ  Εκτενέστερη μελέτη αναφερόμενη

στις τρεις γυναίκες που μύρωσαν τον Χριστό,

καθώς και στην υμνωδό Κασσιανή,

η οποία έγραψε για τη μία απ’ αυτές

το περίφημο τροπάριο «Κύριε οι εν πολλαίς αμαρτίες…»,

υπάρχει στον ιστότοπο Χριστιανική Καστοριά, Δ/νση:
https://sites.google.com/site/adeb1952/home/theologia-ieron-eikonon  θέμα 9β)

Η αλείψασα με μύρο την κεφαλή του Χριστού.

Η αμαρτωλή γυναίκα
μυρώνει τα πόδια του Χριστού

Η μετανοούσα ρίχνει μύρο στα πόδια
του Χριστού.

Η υμνωδός Κασσιανή μοναχή (9ος αι. μ. Χ.). Ο βίος και το τροπάριό της.

Κείμενο του Γιώργου Τ. Αλεξίου

Η υμνωδός Κασσιανή
ως Μοναχή.

Ο αυτοκράτορας του Βυζαντίου Θεόφιλος  (813 – 842) αποφάσισε κατά το έτος 830 μ. Χ. να νυμφευθεί, και τότε η μητέρα του Ευφροσύνη έδωσε εντολή να «συναχθούν» στην Κωνσταντινούπολη οι δώδεκα ωραιότερες κοπέλες της αυτοκρατορίας. Μεταξύ αυτών ήταν και μία «κόρη εκπάγλου καλλονής» η Κασσιανή. Απ’ αυτές τις δώδεκα «καλλίστας παρθένας» θα διάλεγε ο Θεόφιλος τη μέλλουσα σύζυγό του.

Μετά τη δεξίωση, που δόθηκε, στο τρικλίνιο του παλατιού, ο Θεόφιλος πέρασε μπροστά απ’ όλες τις υποψήφιες νύφες, με σκοπό να διαλέξει τη μέλλουσα «σύνευνό» του και να της προσφέρει ένα χρυσό μήλο, που κρατούσε στα χέρια του. Η ομορφιά της Κασσιανής τον θάμπωσε. Πριν όμως της δώσει το μήλο την πλησίασε και της είπε: «Εκ γυναικός τα χείρω», δηλαδή «Από μία γυναίκα ήρθαν στον κόσμο τα κακά (πράγματα)».Τότε η Κασσιανή με θαυμαστή ετοιμότητα απάντησε: «Kαι εκ γυναικός τα κρείττω», ήτοι «Και από μία γυναίκα ήρθαν στον κόσμο τα καλά (πράγματα)», υπονοώντας την Παναγία, που με τη γέννηση του Χριστού έσωσε την ανθρωπότητα. Η εύστοχη αυτή απάντηση της Κασσίας τρόμαξε τον Θεόφιλο και αντί να προσφέρει σ’ αυτήν το επίζηλο σύμβολο της προτίμησής του, όπως είχε αποφασίσει, προχώρησε και το έδωσε στη σεμνή Θεοδώρα απ’ την Παφλαγονία, η οποία κι έγινε σύζυγός του. Η Κασσιανή τότε, απογοητευμένη απ’ την αποτυχία της αποσύρθηκε σε μοναστήρι και εκεί έγραψε πρωτότυπους εκκλησιαστικούς ύμνους, υπέροχα τροπάρια, γνωμικά και ιαμβικά επιγράμματα.

Ο αυτοκράτορας Θεόφιλος.

Η παρουσιαζόμενη κορυφαία υμνωδός της Εκκλησίας μας Κασσιανή μοναχή θαύμαζε πολύ τη θεάρεστη πράξη τής μύρωσης των ποδών του Χριστού από μία αμαρτωλή γυναίκα της Γαλιλαίας, λίγες ημέρες πριν τη φριχτή Σταύρωσή Του, εμπνεύστηκε ιδιαίτερα απ’ αυτήν (την πράξη) και συνέθεσε το πασίγνωστο σχετικό τροπάριο «Κύριε η εν πολλαίς αμαρτίες περιπεσούσα γυνή…». Από τότε κι έως τις ημέρες μας, αναρίθμητοι χριστιανοί άκουσαν στους ιερούς ναούς, κατά το απόγευμα της Μεγάλης Τρίτης, το εν λόγω συγκινητικό τροπάριο και αρκετοί λογοτέχνες το μετέφρασαν στην καθομιλούμενη. Στους λογοτέχνες αυτούς περιλαμβάνεται και ο Κωστής Παλαμάς, που το μετέφρασε ως εξής:




Η οσία Κασσιανή, η υμνογράφος.
Εορτάζει στις 7 Σεπτεμβρίου.

Η αμαρτωλή γυναίκα μυρώνει
την κεφαλή του Χριστού.

  Κύριε, γυναίκα αμαρτωλή,

πολλά, θολά, βαριά τα κρίματά μου!

Μα, ω Κύριε, πως η θεότη Σου μιλά

μεσ’ στην καρδιά μου!

Κύριε,
προτού Σε κρύψει η εντάφια γη,

λουλούδια από την δροσαυγήν επήρα

κι απ’ της λατρείας την τρίσβαθη πηγή

Σου φέρνω μύρα.

Οίστρος με δέρνει ακολασίας, νυχτιά,

σκοτάδι αφέγγαρο, άναστρο με ζώνει,

το σκοτάδι της αμαρτίας, φωτιά,

με καίει, με λιώνει…

Εσύ, που από τα πέλαγα

τα νερά τα υψώνεις νέφη,

πάρε τα, Έρωτά μου,

κυλούν κι είναι ποτάμια φλογερά

τα δάκρυά μου.

Γύρε σ’ εμέ. Η ψυχή μου πως πονεί!

Δέξου με Εσύ, που δέχτηκες και γείραν

άφταστα ως εδώ κάτω οι ουρανοί

και σάρκα επήραν.

Τ’ άχραντά Σου πόδια,
βασιλιά μου Εσύ,

θα πέσω και θα τα φιλήσω

και με της κεφαλής μου τα μαλλιά

θα τα σφουγγίσω!

Τ’ άκουσεν η Εύα μεσ’ στο δειλινό

της Παράδεισος φως, ν’ αντιχτυπάνε

κι αλαφιασμένη κρύφτηκε: πονώ!

Σώσε, έλεος κάνε!

Ψυχοσώστα, οι αμαρτίες μου λαός,

τ’ αξεδιάλυτα ποιος θα ξεδιαλύσει;

Αμέτρητό Σου το έλεος, ο Θεός,

άβυσσο η κρίση.

Κυριακή των Βαΐων στη Σόφια της Βουλγαρίας (24 Απριλίου 2005)

Ο λαμπρός ναός του Αγίου Αλεξάνδρου Νιέφσκι.

Το πρωί της 24ης Απριλίου 2005, Κυριακής των Βαΐων, μία ομάδα 50 δασκάλων της Καστοριάς βρίσκονταν ως εκδρομείς στην πρωτεύουσα της ομόδοξής μας Βουλγαρίας, τη Σόφια. Ο γράφων Γιώργος Αλεξίου και μερικοί απ’ τους συνταξιδιώτες του μετέβησαν τότε στον μεγάλο Μητροπολιτικό ναό του Αγίου Αλεξάνδρου Νιέφσκι για να εκκλησιασθούν, καθόσον ήταν η Κυριακή των Βαΐων. Κατά τη μετάβασή τους προς τον εν λόγω Ναό συνάντησαν αρκετές μικρές και μεγάλες εκκλησίες, που ήταν πλήρεις πιστών κι ευλαβέστατων Χριστιανών. Οι πιστοί αυτοί παρακολουθούσαν με μεγάλη προσοχή τη Θεία Λειτουργία κι ελάμβαναν απ’ τους ταπεινούς ιερείς τους ευλογία και βάγια (κλαδιά ιτιάς και αγριολούλουδα). Ακολούθως κυκλοφορούσαν μέσα στην πόλη κρατώντας αυτά τα βάγια στα χέρια τους, καθ’ όλη την υπόλοιπη διάρκεια της ημέρας. Τα μικρά παιδιά έπλεκαν με τα βάγια στεφάνια, τα τοποθετούσαν στις χαριτωμένες κεφαλές τους κι έτσι στεφανωμένα βάδιζαν μαζί με τους γονείς τους στους δρόμους της Σόφιας.

Υπαίθρια Θεία Λειτουργία σε πάρκο της Σόφιας.

Όταν οι αναφερόμενοι καστοριανοί δάσκαλοι έφθασαν στη μεγάλη πλατεία του Μητροπολιτικού ναού της Σόφιας έμειναν ενεοί (κατάπληκτοι) απ’ το μεγαλειώδες θέαμα που αντίκρισαν. Δεκάδες χιλιάδες πιστοί, άνδρες – γυναίκες – παιδιά, βρίσκονταν εντός κι εκτός του τεράστιου ναού, όπου λειτουργούσε ο Βούλγαρος Πατριάρχης, και παρακολουθούσαν με κατάνυξη τα τελούμενα. Ανάλογο πλήθος Χριστιανών παρακολουθούσε τη Θεία Λειτουργία και στον παρακείμενο μεγάλο βυζαντινό ναό της Αγίας Σοφίας, που είναι κτίσμα του Αυτοκράτορα Ιουστινιανού (6^ος αιών.). Μετά τη Θεία Λειτουργία, όλοι οι εκεί παρευρισκόμενοι Βούλγαροι πολίτες, αλλά και πάμπολλοι άλλοι που κατέφθαναν συνεχώς και σχημάτιζαν επί ώρες, μεγάλες σειρές αναμονής έξω απ’ τους δύο ναούς, έπαιρναν βάγια απ’ τους πάγκους των ιερέων τους και αγόραζαν ματσάκια αλπικών αγριολούλουδων (είδος Primula elatior) απ’ τους παρευρισκόμενους πολυάριθμους μικροπωλητές…

Υπαίθρια Θεία Λειτουργία. Οι πιστοί κρατούν βάγια.

Πιστοί με βάγια στην είσοδο ρωσικού ναού.

Οι εκδρομείς δάσκαλοι της Καστοριάς.

Βυζαντινός ναΐσκος στο κέντρο της Σόφιας.

Ο Γιώργος Αλεξίου στο ναό του Αγίου Αλεξάνδρου Νιέφσκι.

 Έκθεση βυζαντινών εικόνωνπρος πώληση  στη Σόφια.

Η Αθηνά θεά της σοφίας, το έμβλημα της Σόφιας.

Τοιχογραφίες των παθών του Χριστού στο χωριό Φωτεινή Καστοριάς (έτ. 1830).

Ο παραλίμνιος ναός του Αγίου Μηνά Φωτεινής.

Στο ΒΑ άκρο της λίμνης Καστοριάς, ένα χιλιόμετρο περίπου δυτικά του χωριού Φωτεινή, βρίσκεται ο ιερός ναός του Αγίου Μηνά. Πρόκειται για μία εξοχική εκκλησία, που είναι κτισμένη σε μια ειδυλλιακή παραλίμνια τοποθεσία πλημμυρισμένη αγριολούλουδα, και στο μέσον ενός αλσυλλίου κωνοφόρων δένδρων που γειτνιάζει με τους καλαμιώνες της Ορεστιάδας λίμνης Η εκκλησία αυτή οικοδομήθηκε περί το έτος 1800 και αγιογραφήθηκε από έναν λαϊκό ζωγράφο μέτριας καλλιτεχνικής αξίας, στα 1829-1830. Εντός της σώζονται αρκετές ενδιαφέρουσες τοιχογραφίες, που παρουσιάζουν 10 πολυπρόσωπες ιερές σκηνές σπουδαίων γεγονότων της Καινής Διαθήκης, καθώς και.21 μεμονωμένες μορφές αγίων ανδρών και γυναικών, σε μετωπιαία παράταξη. Απ’ τις εν λόγω 10 ιερές σκηνές, η μία έχει ως θέμα της τη Βαϊοφόρο και οι 7 (έχουν ως θέμα τους) τα σεπτά πάθη του Χριστού. Αυτές (οι σκηνές της Βαϊοφόρου και των Παθών) παρουσιάζονται εδώ με τις ονομασίες και τις φωτογραφίες τους.

Ναός του Αγίου Μηνά, η νότια πλευρά του.

Οι παρουσιαζόμενες παραστάσεις

1)      Η Βαϊοφόρος.

2)      Η Προδοσία του Ιούδα.

3)     Ο Χριστός κρινόμενος υπό Άννα και Καϊάφα.

4)      Ο Χριστός κρινόμενος υπό του Πιλάτου.

5)      Η Μαστίγωσις και ο Εμπαιγμός.

6)      Ο Ελκόμενος επί Σταυρού.

7)      Η Σταύρωσις (κατεστραμμένη κατά το άνω μέρος της).



Η Βαίοφόρος

Η Προδοσία του Ιούδα.

  Ο Χριστός κρινόμενος υπό Άννα και Καϊάφα.

 Ο Χριστός κρινόμενος υπό του Πιλάτου

Η Μαστίγωσις και ο Εμπαιγμός.

Ο Ελκόμενος επί Σταυρού

Η Σταύρωσις (κατεστραμμένη κατά
το άνω μέρος της).