Δευτέρα 29 Νοεμβρίου 2021

Στρατιωτικό Νοσοκομείο Καστοριάς περιόδου 1940 - 1955 {;}. Σημερινό 3ο Δημ. Σχολείο.

 Εισαγωγικές επισημάνσεις.

    Η Καστοριά υπήρξε, ως γνωστόν, απ’ την αρχαία εποχή κι έως τις ημέρες μας, η ακαταμάχητη έπαλξη και το νοητό ξίφος του Ελληνισμού στην Άνω Μακεδονία. Κατά την τρισχιλιετή ιστορία της αντιμετώπισε πλείστους εχθρούς του έθνους μας και βοήθησε ποικιλοτρόπως όλους τους Έλληνες.

Τη μεγαλύτερη και πολυτιμότερη βοήθειά της η Καστοριά την πρόσφερε, κατά την περίοδο του φοβερού Ανταρτοπόλεμου (1946 – 1949), στους γενναίους άνδρες του Εθνικού μας Στρατού, που μάχονταν τους παραπλανημένους ερυθρούς αντάρτες. Στα χρόνια αυτά ήταν η κυριότερη βάση εξόρμησης των ηρώων Στρατιωτών μας, που πολεμούσαν για τη Δημοκρατία και την Ελευθερία στο Βίτσι και στον Γράμμο.

    Την ίδια εποχή η πρωτεύουσα των Ορεστών περιέθαλπε και νοσήλευε όλους τους τραυματίες Αξιωματικούς και οπλίτες του ηρωικού Στρατού μας στο Στρατιωτικό της Νοσοκομείο, που στεγαζόταν στο σημερινό 3ο Δημοτικό Σχολείο της πόλης. Το Νοσοκομείο αυτό, στο οποίο χιλιάδες παλικάρια της μαρτυρικής Πατρίδας μας νοσηλεύτηκαν και ανέκτησαν την υγεία μας, αλλά και πάμπολλα άλλα, δυστυχώς, άφησαν εκεί την τελευταία τους πνοή, παρουσιάζεται εν συντομία παρακάτω.

Η παρουσίαση συνεχόμενων κειμένων αναφερόμενων στο εν λόγω Στρατιωτικό Νοσοκομείο γίνεται με την ευχή και την προοπτική να γνωστοποιηθεί ικανώς η ανεκτίμητη προσφορά και η πατριωτική ιστορία του και να προβληθεί στο ευρύ κοινό της Ελλάδος το υπάρχον κτίριό του, ως ένα απ’ τα σημαντικότερα μνημεία της νεότερης ιστορίας του Έθνους μας.

Γ. Τ. Α.

Κείμενο 1ο

    Η εορτή του Στρατιωτικού Νοσοκομείου Καστοριάς (1 – 11 – 1952) .

    Το παρελθόν Σάββατον, 1 – 11 – 1952, επί τη εορτή των αγίων Κοσμά και Δαμιανού των Αναργύρων, ετελέσθη εις το Στρατιωτικόν Νοσοκομείον της πόλεώς μας, ιερουργούντος του Πανοσιολογιωτάτου Αρχιμανδρίτου της ΧV Μεραρχίας κ. Ιωακείμ, Θεία Λειτουργία μετ’ αρτοκλασίας.

    Εις την Λειτουργίαν παρέστησαν, ο Ταξίαρχος κ. Παπαθανασιάδης, ο Αρχηγός πυροβολικού της Μεραρχίας Συνταγματάρχης κ. Βογιόπουλος, ο Διευθυντής του Νοσοκομείου Επίατρος κ. Χατζηβασιλείου, η σύζυγος του Προσωπάρχου κ. Λυκαυγέρη, άλλοι Αξιωματικοί, ο Πρόεδρος Πρωτοδικών και η κ. Χρ. Καραμανλή, η κ. Σελά, σύζυγος του Πρωτοδίκου κ. Ιάσωνος Σελά, ο Διευθυντής της «Ορεστιάδος» δικηγόρος κ. Ιωάννης Μπακάλης και άλλοι πολλοί.

    Επίσης παρηκολούθησαν την Θείαν Λειτουργίαν, το προσωπικόν του Νοσοκομείου και οι νοσηλευόμενοι εν αυτώ στρατιώται.

    Χορωδία εκ στρατιωτών έψαλλεν ωραιότατα Λειτουργικά τροπάρια, στρατιώτης δε θεολόγος ωμίλησεν καταλλήλως.

    Μετά την Θείαν Λειτουργίαν έλαβε χώραν δεξίωσις εις τα Γραφεία του Στρατιωτικού Νοσοκομείου, όπου προσεφέρθησαν αναψυκτικά και ο Διευθυντής αυτού Επίατρος κ. Χατζηβασιλείου εδέχθη τας ευχάς των τιμησάντων την τελετήν του Νοσοκομείου.

Εφημ. Ορεστιάς. Φύλλ 306 / 9-11-1952

Λαϊκό άσμα εποχής Ανταρτοπολέμου.

...........................................................

Πέφτουν οι σφαίρες σαν το χαλάζι

κι ακουμπισμένος σ’ ένα δεντρί

ο τραυματίας αναστενάζει

και τη μανούλα του ζητάει για να δει.

----------------------------------------------

Κι η νοσοκόμα, μόλις ακούει

το παλικάρι να την καλεί,

τρέχει κοντά του, τον αγκαλιάζει

και σαν μανούλα του, του δένει την πληγή.

----------------------------------------------

Γλυκοξυπνάει και γύρω βλέπει

κι άλλους λεβέντες στο θάλαμο,

χαμογελάει, μα και δακρύζει

κι η νοσοκόμα του γλυκαίνει τον καημό.

----------------------------------------------

Γλυκιά κοπέλα πως θα μπορέσω;

από κοντά σου να χωριστώ;

κι αυτή του λέει, δεν θα σ’ αφήσω,

εγώ σ’ αγάπησα και θα σε παντρευτώ.











Κυριακή 5 Σεπτεμβρίου 2021

Αμπελοχώρι (Λοσνίτσα), το πρότερο όνομα του Γέρμα Καστοριάς

     

    Το όμορφο και ιστορικό χωριό της Καστοριάς που φέρει σήμερα την ονομασία“Ο Γέρμας” είχε μέχρι το έτος 1928 το σλάβικο όνομα Λοσνίτσα (Losnitsa). Κατά το αναφερόμενο έτος, που έγινε στην απελευθερωμένη Μακεδονία η αντικατάσταση πολλών σλαβικών ονομάτων και τοπονυμίων με αντίστοιχά τους ελληνικά, οι αρμόδιοι αξιωματούχοι της πατρίδας μας πρότειναν να διατηρήσει το εν λόγω χωριό το ίδιο όνομα, αλλά μεταφρασμένο στην ελληνική γλώσσα και να ονομαστεί Αμπελοχώρι. Στην πρότασή τους αυτή αντιτάχτηκε τότε σθεναρά ο Γερμανιώτης καθηγητής φιλόλογος και συγγραφέας Χρίστος Γεωργίου. Ο αείμνηστος Γεωργίου υποστήριξε, ότι το υπόψη ηρωικό χωριό δεν πρέπει να λάβει την κοινή, συνηθισμένη και ασήμαντη ονομασία Αμπελοχώρι, αλλά να ονομαστεί “Ο Γέρμας”, προς τιμήν του ήρωα μακεδονομάχου Καπετάν – Γέρμα, που είχε φονευθεί πλησίον του κατά το έτος 1907. Κι αυτό έγινε.


    Για την ετυμολογία της σλάβικης ονομασίας Losnitsa, ένας έγκριτος ιατρός που γνωρίζει καλώς τη σλαβομακεδονική διάλεκτο σημειώνει τα εξής:

«Lose (Λόζε) = Αμπέλι.

Losenitsa (Λοσενίτσα) = Αμπελοχώρι.

Losia (Λόσιο) = Κακό, αρρωστιάρικο.

Απορρίπτεται η ετυμολογία της Losnitsas από το losia, διότι το χωριό δεν ήταν κακό, ούτε αρρωστιάρικο».

Επομένως, Λοσνίτσα σημαίνει Αμπελοχώρι, έλαβε δε αυτήν την ονομασία απ' τα πολλά αμπέλια που καλλιεργούσαν οι κάτοικοί τού χωριού έως το έτος 1960 περίπου.

Σημείωση.

Για τον τρύγο στα αμπέλια του Γέρμα βλέπε:

http://fos-kastoria.blogspot.com/2017/09/1970.html

Γ.Τ.Α.





Δευτέρα 28 Ιουνίου 2021

Νέο μνημείο του μακεδονομάχου Καπετάν Γέρμα (+1907) στον Γέρμα Καστοριάς.

 


Κατασκευάστηκε προσφάτως ένα νέο Μνημείο στο Κοιμητήριο του Γέρμα Καστοριάς προς τιμήν του ήρωα Μακεδονομάχου Καπετάν Γέρμα και των 22 γενναίων ανδρών του που έπεσαν ηρωικά μαχόμενοι κατά τη φοβερή μάχη του Καλογερικού (16 Ιουλίου 1907).

Το Μνημείο αποτελεί δωρεά προς το χωριό Γέρμα Καστοριάς τού κ. Νικολάου Αχ. Πρώιου, έγινε δε στη μνήμη του αδελφού του αξιωματικού Δημητρίου Αχ. Πρώιου και της συζύγου του νηπιαγωγού Αναστασίας Ν. Πρώιου.

Άξιος ο μισθός του δωρητή κ. Νικολάου Αχ. Πρώιου, που υπήρξε επί σειρά πολλών ετών ικανός Πρόεδρος του Συλλόγου Γερμανιωτών Καστοριάς.











Σάββατο 12 Ιουνίου 2021

Οι χορτόπιτες του Ψυχοσάββατου της Πεντηκοστής στην Καστοριά

    


 Στην Αρχαία Ελλάδα, οι συγγενείς τού κάθε νεκρού ανθρώπου παρέθεταν στην οικία του, μετά την κηδεία του, το λεγόμενο νεκρόδειπνο, που περιελάμβανε λιτό φαγητό, βρασμένο σιτάρι (κόλλυβα) και ανάλογες πίτες. Στο δείπνο αυτό (γεύμα) παρακάθονταν τότε οι συγγενείς, οι φίλοι και οι γνωστοί του νεκρού. Αργότερα οι Έλληνες Χριστιανοί υιοθέτησαν αυτό το νεκρικό έθιμο των αρχαίων προγόνων τους και το συνεχίζουν αδιάκοπα μέχρι σήμερα. Έτσι λοιπόν στην Καστοριά, καθώς και σε πολλά άλλα μέρη της Ελλάδος, παραθέτουν σε κηδείες και σε μνημόσυνα λιτά νεκρόδειπνα, τις λεγόμενες μακαριές, και προσφέρουν στους παρευρισκόμενους κόλλυβα, και σε ορισμένες περιπτώσεις μικρά τεμάχια πίτας και διάφορα απλά γλυκίσματα.


Πλείστα κόλλυβα και τεμάχια πίτας προσφέρουν οι Χριστιανοί της Καστοριάς κατά το Ψυχοσάββατο της Πεντηκοστής (παραμονή και ανήμερα του Ψυχοσάββατου). Την ημέρα αυτή όλες οι ευσεβείς γυναίκες κομίζουν στο ναό τής ενορίας τους κόλλυβα και πίτες, δίδουν στον ιερέα το «Συγχωροχάρτι» με τα ονόματα των νεκρών τους και κατόπιν, αφού ο ιερέας «διαβάσει» τα αναγραφόμενα ονόματα κι ευλογήσει τις προσφορές τους (κόλλυβα και μικρά τεμάχια πίτας) τις διανέμουν στους πιστούς που βρίσκονται εντός κι εκτός τού ναού, «για να σχωρνούν τ’ αποθαμένα τους».

Τελευταίως, μερικοί σημαίνοντες κληρικοί και θεολόγοι διατύπωσαν την προσωπική τους άποψη, ότι κατά τα ψυχοσάββατα πρέπει να προσφέρονται στις εκκλησίες μόνον κόλλυβα και καθόλου πίτες. Η γνώμη τους αυτή είναι καθόλα σεβαστή, πλην όμως δεν είναι καθολική και παραδεκτή απ’ όλους τους ενδιαφερόμενους. Πάντως στην Καστοριά με το μακραίωνο βυζαντινό παρελθόν και την έντονη θρησκευτικότητα των κατοίκων της, ορισμένοι κληρικοί που υπηρετούν σ’ αυτήν, αλλά κατάγονται από άλλα μέρη της Ελλάδος, υιοθέτησαν αυτή την ακραία άποψη και απαγορεύουν στις ευσεβείς γυναίκες να κομίζουν στις εκκλησίες τις πατροπαράδοτες ψυχόπιτες, λέγοντας, ότι «εγώ ευλογώ μόνο κόλλυβα και όχι πίτες», παραβλέποντας το γεγονός, ότι κατά το Νέο έτος ευλογούν οι ίδιοι με πολύ μεγάλη προθυμία πάμπολλους πλακούντες (βασιλόπιτες).


Ευελπιστούμε, ότι κατά το φετινό ψυχοσάββατο, έτους 2021, οι αναφερόμενοι ολίγοι κληρικοί δεν θα θελήσουν να επιβάλλουν ετσιθελικά στο εκκλησίασμα την αναφερόμενη μονομερή άποψή τους, και δεν θα πλήξουν αναιτίως το μεταφυσικό πιστεύω των ευσεβών ενοριτών τους, και ούτε θα τους πληγώσουν συναισθηματικά και ψυχικά.

Γεώργιος Τ. Αλεξίου.

Βλέπε για το Ψυχοσάββατο της Πεντηκοστής στην Καστοριά.

http://fos-kastoria.blogspot.com/2013/06/rosalia-21-22-2013.html









Κυριακή 6 Ιουνίου 2021

Η ιερά μονή τής Κορομηλιάς Καστοριάς, που είναι συναφιερωμένη στον άγιο Νικόλαο και στην Ανάληψη του Κυρίου (έτ. 1706).

 


Πλησίον του χωριού Κορομηλιά Καστοριάς, στην κορυφή ενός επιβλητικού λόφου που υψώνεται στη δυτική όχθη τής βαθιάς χαράδρας του Λιβαδοπόταμου, βρισκόταν κατά τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή εποχή μία σημαντική ιερά μονή, που ήταν αφιερωμένη, πιθανότατα, στην Ανάληψη του Κυρίου. Δίπλα στην εν λόγω μονή, στο μέσον ενός πελώριου βράχου, υπήρχε στα χρόνια εκείνα η σπηλαιώδης σκήτη των Ταξιαρχών, ενώ στην απέναντι όχθη του Λιβαδοπόταμου και σε μικρή απόσταση απ’ αυτήν (τη μονή) βρισκόταν το μετόχι της, αφιερωμένο στον Άγιο Νικόλαο.


Κατά το έτος 1706 Τουρκαλβανοί ληστές κατέστρεψαν ολοσχερώς την αναφερόμενη μονή τής Αναλήψεως κι εφόνευσαν όλους τους Μοναχούς της, πλην ενός, του Μελέτιου. Ο Μοναχός αυτός, που καταγόταν από την Γράμμουστα Καστοριάς, μετακινήθηκε αμέσως κι εγκαταστάθηκε στο κοντινό της μετόχι του Αγίου Νικολάου και το μετέτρεψε - αναβίβασε στην υπάρχουσα ομώνυμή του μονή, που ορθώς τη συναφιέρωσε και στην Ανάληψη τού Κυρίου. Έκτοτε, το γνωστό μοναστήρι του Αγίου Νικολάου Κορομηλιάς είναι συναφιερωμένο και στην Ανάληψη του Κυρίου και όπως είναι φυσικό πανηγυρίζει και την ημέρα της μεγάλης εορτής της. Κατ’ αυτήν την εορτάσιμη ημέρα πάρα πολλοί προσκυνητές από την περιοχή τής Καστοριάς ανεβαίνουν στο αναφερόμενο μοναστήρι και παρακολουθούν με κατάνυξη την πανηγυρική θεία Λειτουργία που τελείται εκεί. Οι προσκυνητές αυτοί, καθώς βεβαίως και όλοι οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί, συνανυψώνονται τότε μυστικά με τον Αναληφθέντα Κύριο, όπως ακριβώς υποδεικνύεται, υπογραμμίζεται και τονίζεται και στο παρακάτω παρατιθέμενο τροπάριο της Εκκλησίας μας:


Τροπάριον Πεντηκοσταρίου.

Δεύτε συνανέλθωμεν πιστοί επί το μετέωρον όρος των Ελαιών, και εκεί ώσπερ οι Απόστολοι, συνανερχόμενοι, και εις ύψος επάραντες, καρδίας και φρένας, ίδωμεν τον Κύριον, νυν εποχούμενον. Όθεν και ημείς ευχαρίστως, χαίροντες βοήσωμεν. Δόξα τη ση Αναλήψει Πολυέλεε.


Απόδοση τροπαρίου στη Νεοελληνική γλώσσα.

Ελάτε πιστοί να ανέλθουμε όλοι μαζί στο πνευματικό και μετέωρο όρος των Ελαιών και εκεί, όπως τότε οι Απόστολοι, αφού ανέλθουμε μαζί τους νοερώς και αφού ανυψώσουμε την καρδιά και το νου μας, να ιδούμε και τώρα τον Κύριο να ανυψώνεται στην πατρική δόξα Του. Γι’ αυτό ας αναφωνήσουμε κι εμείς με ευχαρίστηση: Δόξα στην αγία σου Ανάληψη, πολυέλεε Κύριε.

{Γιώργος Τ. Αλεξίου}.






















Δευτέρα 24 Μαΐου 2021

Η τοιχογραφία της Μεσοπεντηκοστής στην ιερά μονή της Αγίας Παρασκευής Φλαμουριάς Βοΐου (περί το έτος 1600).

 

«Μεσίτης Πεντηκοστής, εφέστηκε σήμερον,

ένθεν του θείου μεν Πάσχα,

θειοτάτω φέγγει καταυγασθείσα,

εκείθεν δε, του Παρακλήτου λάμπουσα χάριτι».

Το Πάσχα είναι, ως γνωστόν, η κυριότερη εορτή της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Αυτή η εορτή των εορτών και η πανήγυρις των πανηγύρεων πλαισιώνεται από τις δύο εκτενέστερες και σημαντικότερες εορταστικές περιόδους τού εκκλησιαστικού έτους, ήτοι την περίοδο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής και την περίοδο του Πεντηκοσταρίου. Η πρώτη απ’ αυτές τις περιόδους, η Μεγάλη Τεσσαρακοστή, διαρκεί περί τις σαράντα ημέρες, αρχίζει την Καθαρά Δευτέρα και λήγει το Μέγα Σάββατο, ενώ η περίοδος τού Πεντηκοσταρίου διαρκεί 50 ημέρες, αρχίζει την Κυριακή του Πάσχα και λήγει την Κυριακή της Πεντηκοστής.

Οι άγιοι Πατέρες θέσπισαν στον μέσον της Μεγάλης Σαρακοστής, για πνευματικούς λόγους, την εορτή της Σταυροπροσκυνήσεως, ενώ, κατ’ αναλογίαν, και εις ανάμνησιν της διδασκαλίας τού Ιησού Χριστού στο ναό του Σολομώντος κατά την εορτή της Σκηνοπηγίας (Ιωάν. ζ΄. 14), όρισαν στο μέσον της περιόδου τού Πεντηκοσταρίου, δηλαδή 25 ημέρες μετά το Πάσχα, την εορτή της Μεσοπεντηκοστής.


Η Μεσοπεντηκοστή είναι μία μεγάλη δεσποτική εορτή της Ορθοδοξίας με χαρμόσυνο και πανηγυρικό χαρακτήρα, η οποία ενώνει και συνδέει το Πάσχα με την Πεντηκοστή. Κατά την Μεσοπεντηκοστή, η Εκκλησία μας παρουσιάζει στους πιστούς της το υψηλό και σωτήριο περιεχόμενο δύο ομιλιών του Ιησού Χριστού, που έγιναν στο ναό των Ιεροσολύμων κατά τη διάρκεια μίας εορτής της Σκηνοπηγίας. 

Ο Ευαγγελιστής Ιωάννης μάς πληροφορεί σχετικώς, ότι ο Κύριος ανέβηκε στα Ιεροσόλυμα κατά την αναφερόμενη οκταήμερη (7 + 1) εορτή της Σκηνοπηγίας και εισήλθε στο ναό δύο φορές, την τέταρτη και την όγδοη ημέρα της. Ευρισκόμενος εκεί στάθηκε στο μέσον του ιερού χώρου και κήρυξε και συνομίλησε ισάριθμες φορές με τους Νομοδιδασκάλους και με τον απλό λαό του Ισραήλ. 

Με τα εν λόγω κηρύγματα και τις συνομιλίες Του ο Κύριος δήλωσε και δηλώνει διαχρονικά, ότι αυτός είναι ο Μεσσίας Χριστός, η Σοφία και ο Λόγος του Θεού, ο μόνος αληθινός Διδάσκαλος, η άφθαρτη και ακένωτη πηγή, απ’ όπου αναβλύζει το ύδωρ της σοφίας και της ζωής, δηλαδή το Άγιο Πνεύμα, το οποίο μεταβάλλει τους ανθρώπους που το πίνουν σε νοητές πνευματικές πηγές.

Η παρουσίαση της αναφερόμενης εισόδου του Ιησού Χριστού στο ναό του Σολομώντος κατά την εορτή της Σκηνοπηγίας και το εκεί γενόμενο κήρυγμά Του γίνονται από την Εκκλησία μας στους πιστούς της συνδυαστικά και από κοινού με τα εξής ανάλογα μέσα: α) με το ευαγγελικό ανάγνωσμα τής ημέρας (Ιωάν. ζ΄. 14 – 30), β) με υπέροχους εκκλησιαστικούς ύμνους και γ) με εμπνευσμένες δεσποτικές απεικονίσεις.

Απ’ τα πολλά κι εξαίρετα τροπάρια τής Μεσοπεντηκοστής που κοινοποιούν άριστα το θεολογικό και πνευματικό περιεχόμενό της, παρατίθεται εδώ ενδεικτικώς ένα, το Κοντάκιό της (σε κείμενο και μετάφραση).

Κοντάκιον. Ήχος δ΄.

Της εορτής της νομικής μεσαζούσης, ο των απάντων Ποιητής και Δεσπότης, προς τους παρόντας έλεγες, Χριστέ ο Θεός. Δεύτε και αρύσασθε, ύδωρ αθανασίας, όθεν σοι προσπίπτομεν και πιστώς εκβοώμεν, τους οικτιρμούς σου δώρησαι ημίν, συ γαρ υπάρχεις πηγή της ζωής ημών.


Απόδοση στη Νεοελληνική.

Ενώ η νομική Εορτή (της Σκηνοπηγίας) βρισκόταν στο μέσον της (: τέταρτη ημέρα), εσύ Χριστέ ο Θεός, που είσαι ο Ποιητής και Δεσπότης του παντός, έλεγες προς τους παρόντες Ιουδαίους: Ελάτε κοντά μου για να λάβετε ύδωρ που αποδιώχνει το θάνατο και εισάγει στην άφθαρτη θεία ζωή (: το Άγιον Πνεύμα). Γι’ αυτό κι εμείς οι πιστοί σε προσκυνούμε και σε φωνάζουμε δυνατά. Κύριε χάρισέ μας τη συμπάθεια και το έλεός σου, εσύ που είσαι η αστείρευτη πηγή της ζωής μας.

Ως προαναφέρθηκε, το θεολογικό περιεχόμενο και το πνευματικό νόημα τής Μεσοπεντηκοστής παρουσιάζεται από την Εκκλησία μας στα μέλη της και με ανάλογες απεικονίσεις (φορητές εικόνες και τοιχογραφίες). Μία τέτοια επιτοίχια απεικόνιση βρίσκεται στο καθολικό της Αγίας Παρασκευής, τής ομώνυμης ιεράς μονής Φλαμουριάς (Δομαβιστίου) Βοΐου. Στην εν λόγω τοιχογραφία εικονίζεται ο Κύριος με θεανδρική μορφή και με διδασκαλική ενδυμασία, καθισμένος επί θρόνου στο μέσον του ναού του Σολομώντος. Με το δεξί Του χέρι ευλογεί και με το αριστερό κρατάει ένα ανοιχτό Ευαγγέλιο. Ολόγυρά Του στέκονται όρθιοι και το ακούν με προσοχή πολλοί Ιουδαίοι. Στον ουρανό τής εικόνας είναι αναγραμμένη η υπόθεσή της: «Η Μεσοπεντηκοστή».


Περατουμένου του παρόντος σύντομου κειμένου αναφέρεται, ότι κατά την ένδοξη περίοδο της βυζαντινής αυτοκρατορίας η Μεσοπεντηκοστή εορταζόταν στην Κωνσταντινούπολη επί οκτώ ημέρες με μεγάλη λαμπρότητα. Σήμερα δυστυχώς αυτή η μεγάλη εορτή είναι σχεδόν άγνωστη στο ευρύ κοινό, ίσως επειδή το ιστορικό γεγονός τής αναφοράς της δεν εντυπωσιάζει, κι επειδή το θέμα της είναι σχεδόν αποκλειστικά θεωρητικό. Εξίσου άγνωστες και σπάνιες είναι, πιθανόν για τους ίδιους λόγους, και οι ενδιαφέρουσες απεικονίσεις αυτής (της Μεσοπεντηκοστής), ως η θεματική.

Σημείωση.

Βλέπε για την ιερά μονή Αγίας Παρασκευής Φλαμουριάς Βοΐου.

1)       http://fos-kastoria.blogspot.com/2012/07/25-2012.html

2)       http://fos-kastoria.blogspot.com/2020/12/17.html

Γιώργος Τ. Αλεξίου









Παρασκευή 14 Μαΐου 2021

Οι πέντε ποταμοί του Παραδείσου της Εδέμ και η συμβολική αντιστοιχία τους με τον Χριστό και τους τέσσερις Ευαγγελιστές Του.

 Ο Κύριος: «εάν τις διψά, ερχέσθω προς με και πινέτω» (Ιω. 7, 37)


Η Παλαιά Διαθήκη αναφέρει, ότι ο Αδάμ και η Εύα πλάσθηκαν από τον Θεό και τοποθετήθηκαν στον Παράδεισο της Εδέμ, όπου ζούσαν ευτυχισμένοι μέχρι τη γνωστή παρακοή τους και την επακόλουθη έξωσή τους απ’ αυτόν. Αναφέρει επίσης, ότι στον εν λόγω Παράδεισο υπήρχε ένας μεγάλος πηγαίος ποταμός, που διακλαδιζόταν σε τέσσερις άλλους μικρότερους ποταμούς, των οποίων τα ονόματα ήταν, Φισών, Γεών, Τίγρις κι Ευφράτης. Τα ύδατα των ποταμών αυτών άρδευαν τότε και ζωογονούσαν τον επίγειο Παράδεισο κι ευρύτερα όλη την οικουμένη.

Το σχετικό κείμενο της Παλαιάς Διαθήκης έχει ως εξής:

«Ποταμός δε εκπορεύεται εξ Εδέμ ποτίζειν τον παράδεισον. εκείθεν αφορίζεται εις τέσσαρας αρχάς. Όνομα τω ενί Φισών. ούτος ο κυκλών πάσαν την γην Ευϊλάτ, εκεί ού εστι το χρυσίον. Το δε χρυσίον της γης εκείνης καλόν. και εκεί εστιν ο άνθραξ και ο λίθος ο πράσινος.

Και το όνομα τω ποταμώ τω δευτέρω Γεών. ούτος ο κυκλών πάσαν την γην Αιθιοπίας.

Και ο ποταμός ο τρίτος Τίγρης. ούτος ο προπορευόμενος κατέναντι Ασσυρίων.

Ο δε ποταμός ο τέταρτος Ευφράτης»(Γένεση β΄, 2 – 14).


Οι θεολόγοι πατέρες, οι υμνογράφοι και οι αγιογράφοι του βυζαντίου, κατά την ενδελεχή μελέτη εκ μέρους τους ολόκληρης της Αγίας Γραφής, αναζητούσαν και διατύπωναν συχνά αλληγορικές και συμβολικές αντιστοιχίες μεταξύ των κειμένων της Παλαιάς Διαθήκης και της Καινής Διαθήκης. Έτσι λοιπόν, συσχέτισαν εννοιολογικά τον μεγάλο πηγαίο ποταμό της Εδέμ με τον πνευματικό και ζωοδότη ποταμό Ιησού Χριστό, και αντιστοίχισαν τους τέσσερις διακλαδιζόμενούς του μικρότερους ποταμούς, δηλαδή, τον Φισών, τον Γεών, τον Τίγρη και τον Εφράτη, με τα ιερά Ευαγγέλια των Ευαγγελιστών, Ματθαίου, Μάρκου, Λουκά και Ιωάννου. Τους εν λόγω αλληγορικούς συσχετισμούς, παραλληλισμούς και συμβολισμούς οι αναφερόμενοι θεολόγοι τούς διατύπωσαν αναλόγως σε εκκλησιαστικά συγγράμματά και σε εμπνευσμένους εκκλησιαστικούς ύμνους, τους αποτύπωσαν δε σε υπέροχες εικονιστικές συνθέσεις. Δύο απ’ τους αναφερόμενους ύμνους παρατίθενται σε κείμενο και σε παράφραση ακολούθως.

1)        Ο Ιησούς Χριστός ύδωρ σοφίας και ζωής.

Τροπάριο Μεσοπεντηκοστής. Ήχος πλ. δ΄.


Της σοφίας το ύδωρ και της ζωής, αναβρύζων τω κόσμω, πάντας Σωτήρ, καλείς του αρύσασθαι, σωτηρίας τα νάματα, τον γαρ θείον νόμον σου, δεχόμενος άνθρωπος, εν αυτώ σβεννύει της πλάνης τους άνθρακας, όθεν εις αιώνας ου διψήσει, ου λήψει του κόρου σου Δέσποτα, βασιλεύ επουράνιε. Διά τούτο δοξάζομεν, το κράτος σου, Χριστέ ο Θεός, των πταισμάτων άφεσιν αιτούμενοι καταπέμψαι πλουσίως τοις δούλοις σου.

Απόδοση του τροπαρίου στη Νεοελληνική γλώσσα.


Εσύ Χριστέ Σωτήρα που είσαι η πηγή της σοφίας και της ζωής για τον κόσμο, καλείς όλους τους ανθρώπους να αντλήσουν από εσένα τα σωτήρια νάματα, που είναι ο θείος νόμος σου, τον οποίον δεχόμενος ο άνθρωπος σβήνει τα κάρβουνα της πλάνης, και γι’ αυτό, Δέσποτα επουράνιε βασιλεύ, δεν θα διψάσει ποτέ ξανά και δεν θα χορτάσει την παρουσία σου στην ψυχή του. Γι’ αυτό δοξάζουμε το ζωοπάροχο κράτος σου, Χριστέ Θεέ, ζητώντας από εσένα να δώσεις απλόχερα την άφεση των πταισμάτων σε εμάς τους δούλους σου.

2)        Ο Χριστός και οι Ευαγγελιστές Του πνευματικοί ποταμοί που ποτίζουν τον κόσμο.

Τροπάριο Μεγάλης Πέμπτης. Ήχος δ’


«Η ζωηφόρος σου πλευρά, ως εξ Εδέμ πηγή αναβλύζουσα, την Εκκλησίαν σου, Χριστέ, ως λογικόν ποτίζει παράδεισον, εντεύθεν μερίζουσα, ως εις αρχάς, εις τέσσαρα Ευαγγέλια, τον κόσμον αρδεύουσα, την κτίσιν ευφραίνουσα και τα έθνη πιστώς διδάσκουσα προσκυνείν την βασιλείαν σου».

Απόδοση του τροπαρίου στη Νεοελληνική γλώσσα.

Η ζωηπάροχή σου πλευρά, Χριστέ, σαν πηγή που ανέβλυζε από την Εδέμ, ποτίζει την Εκκλησία σου, που μοιάζει με λογικό Παράδεισο μοιράζοντας, όπως η πηγή εκείνη, μοίραζε σε τέσσερις αρχές (ποταμούς), αυτή σε τέσσερα Ευαγγέλια, που ποτίζουν (με τη σοφία τους) τον κόσμο, ευφραίνουν την κτίση, και διδάσκουν τα έθνη να προσκυνούν με πίστη τη Βασιλεία σου. (Η παράφραση αυτή ελήφθη απ’ το Διαδίκτυο).


Όπως οι θεολόγοι υμνογράφοι της Ορθοδοξίας, έτσι και οι θεολόγοι αγιογράφοι αυτής αντιστοίχισαν αλληγορικά και συμβολικά τον Χριστό και τους τέσσερις Ευαγγελιστές Του με τους υπόψη πέντε ποταμούς του Παραδείσου της Εδέμ. Την αντιστοίχιση αυτή την παρουσίασαν – παρουσιάζουν στους πιστούς με υπέροχες ψηφιδωτές παραστάσεις, με αξιόλογες τοιχογραφίες και με ωραίες φορητές εικόνες.

Η σημαντικότερη και γνωστότερη απ’ τις αναφερόμενες ψηφιδωτές παραστάσεις σώζεται στο καθολικό της ιεράς μονής Λατόμου (ναός του Οσίου Δαυίδ) Θεσσαλονίκης και χρονολογείται στον 5ο – 6ο αιώνα, παρουσιάζει δε το όραμα του προφήτη Ιεζεκιήλ. Σ΄ αυτήν ο Χριστός εικονίζεται σε εφηβική ηλικία, αγένειος και καθισμένος σε πολύχρωμο ουράνιο τόξο. Κάτω από τα πόδια Του κυλούν οι 4 ποταμοί του παραδείσου, Φισών, Γεών, Τίγρης κι Ευφράτης. Γύρω Του εικονίζονται τα σύμβολα των τεσσάρων Ευαγγελιστών (: ένα ανθρώπινο-αγγελικό πρόσωπο για τον Ματθαίο, ένα λιοντάρι για τον Μάρκο, ένας βους για τον Λουκά και ένας αετός για τον Ιωάννη). Στην αριστερή γωνία της σκηνής εμφανίζεται ο προφήτης Ιεζεκιήλ καθισμένος στις όχθες του ποταμού Χοβάρ και στη δεξιά ο προφήτης Αββακούμ ή ο Ησαΐας.


Η εξεταζόμενη ψηφιδωτή και συμβολική παράσταση της μονής Λατόμου Θεσσαλονίκης, που παρουσιάζει μεταφορικά τον Χριστό και τους τέσσερις Ευαγγελιστές ως τους πνευματικούς και ζωοδότες ποταμούς του λογικού Παραδείσου, δηλαδή της Εκκλησίας Του, παραπέμπει εννοιολογικά σε άλλες εν πολλοίς ομοιότυπες παραστάσεις τού Ιησού Χριστού. Οι παραστάσεις αυτές  βρίσκονται συνήθως στην όψη αξιόλογων φορητών εικόνων και προβάλλουν τον Χριστό, κατά περίπτωση, ως Παντοκράτορα, ως Αρχιερέα, ως Διδάσκαλο, ένθρονον και πλαισιωμένον από τους τέσσερις Ευαγγελιστές ή από τα σύμβολά τους. Οι εν λόγω εικόνες φέρουν ανάλογες προσδιοριστικές επιγραφές, θεωρούνται δε οι σημαντικότερες των ναών της Ορθοδοξίας και γι’ αυτό είναι τοποθετημένες - τοποθετούνται, κατά κανόνα, πρώτες στα δεξιά της Ωραίας πύλης των τέμπλων τους.

Γιώργος Τ. Αλεξίου