Οι πέντε ποταμοί του Παραδείσου της Εδέμ και η συμβολική αντιστοιχία τους με τον Χριστό και τους τέσσερις Ευαγγελιστές Του.

 Ο Κύριος: «εάν τις διψά, ερχέσθω προς με και πινέτω» (Ιω. 7, 37)

Η Παλαιά Διαθήκη αναφέρει, ότι ο Αδάμ και η Εύα πλάσθηκαν από τον Θεό και τοποθετήθηκαν στον Παράδεισο της Εδέμ, όπου ζούσαν ευτυχισμένοι μέχρι τη γνωστή παρακοή τους και την επακόλουθη έξωσή τους απ’ αυτόν. Αναφέρει επίσης, ότι στον εν λόγω Παράδεισο υπήρχε ένας μεγάλος πηγαίος ποταμός, που διακλαδιζόταν σε τέσσερις άλλους μικρότερους ποταμούς, των οποίων τα ονόματα ήταν, Φισών, Γεών, Τίγρις κι Ευφράτης. Τα ύδατα των ποταμών αυτών άρδευαν τότε και ζωογονούσαν τον επίγειο Παράδεισο κι ευρύτερα όλη την οικουμένη.

Το σχετικό κείμενο της Παλαιάς Διαθήκης έχει ως εξής:

«Ποταμός δε εκπορεύεται εξ Εδέμ ποτίζειν τον παράδεισον. εκείθεν αφορίζεται εις τέσσαρας αρχάς. Όνομα τω ενί Φισών. ούτος ο κυκλών πάσαν την γην Ευϊλάτ, εκεί ού εστι το χρυσίον. Το δε χρυσίον της γης εκείνης καλόν. και εκεί εστιν ο άνθραξ και ο λίθος ο πράσινος.

Και το όνομα τω ποταμώ τω δευτέρω Γεών. ούτος ο κυκλών πάσαν την γην Αιθιοπίας.

Και ο ποταμός ο τρίτος Τίγρης. ούτος ο προπορευόμενος κατέναντι Ασσυρίων.

Ο δε ποταμός ο τέταρτος Ευφράτης». (Γένεση β΄, 2 – 14).

Οι θεολόγοι πατέρες, οι υμνογράφοι και οι αγιογράφοι του βυζαντίου, κατά την ενδελεχή μελέτη εκ μέρους τους ολόκληρης της Αγίας Γραφής, αναζητούσαν και διατύπωναν συχνά αλληγορικές και συμβολικές αντιστοιχίες μεταξύ των κειμένων της Παλαιάς Διαθήκης και της Καινής Διαθήκης. Έτσι λοιπόν, συσχέτισαν εννοιολογικά τον μεγάλο πηγαίο ποταμό της Εδέμ με τον πνευματικό και ζωοδότη ποταμό Ιησού Χριστό, και αντιστοίχισαν τους τέσσερις διακλαδιζόμενούς του μικρότερους ποταμούς, δηλαδή, τον Φισών, τον Γεών, τον Τίγρη και τον Εφράτη, με τα ιερά Ευαγγέλια των Ευαγγελιστών, Ματθαίου, Μάρκου, Λουκά και Ιωάννου. Τους εν λόγω αλληγορικούς συσχετισμούς, παραλληλισμούς και συμβολισμούς οι αναφερόμενοι θεολόγοι τούς διατύπωσαν αναλόγως σε εκκλησιαστικά συγγράμματά και σε εμπνευσμένους εκκλησιαστικούς ύμνους, τους αποτύπωσαν δε σε υπέροχες εικονιστικές συνθέσεις. Δύο απ’ τους αναφερόμενους ύμνους παρατίθενται σε κείμενο και σε παράφραση ακολούθως.

1)        Ο Ιησούς Χριστός ύδωρ σοφίας και ζωής.

Τροπάριο Μεσοπεντηκοστής. Ήχος πλ. δ΄.

Της σοφίας το ύδωρ και της ζωής, αναβρύζων τω κόσμω, πάντας Σωτήρ, καλείς του αρύσασθαι, σωτηρίας τα νάματα, τον γαρ θείον νόμον σου, δεχόμενος άνθρωπος, εν αυτώ σβεννύει της πλάνης τους άνθρακας, όθεν εις αιώνας ου διψήσει, ου λήψει του κόρου σου Δέσποτα, βασιλεύ επουράνιε. Διά τούτο δοξάζομεν, το κράτος σου, Χριστέ ο Θεός, των πταισμάτων άφεσιν αιτούμενοι καταπέμψαι πλουσίως τοις δούλοις σου.

Απόδοση του τροπαρίου στη Νεοελληνική γλώσσα.

Εσύ Χριστέ Σωτήρα που είσαι η πηγή της σοφίας και της ζωής για τον κόσμο, καλείς όλους τους ανθρώπους να αντλήσουν από εσένα τα σωτήρια νάματα, που είναι ο θείος νόμος σου, τον οποίον δεχόμενος ο άνθρωπος σβήνει τα κάρβουνα της πλάνης, και γι’ αυτό, Δέσποτα επουράνιε βασιλεύ, δεν θα διψάσει ποτέ ξανά και δεν θα χορτάσει την παρουσία σου στην ψυχή του. Γι’ αυτό δοξάζουμε το ζωοπάροχο κράτος σου, Χριστέ Θεέ, ζητώντας από εσένα να δώσεις απλόχερα την άφεση των πταισμάτων σε εμάς τους δούλους σου.

2)        Ο Χριστός και οι Ευαγγελιστές Του πνευματικοί ποταμοί που ποτίζουν τον κόσμο.

Τροπάριο Μεγάλης Πέμπτης. Ήχος δ’

«Η ζωηφόρος σου πλευρά, ως εξ Εδέμ πηγή αναβλύζουσα, την Εκκλησίαν σου, Χριστέ, ως λογικόν ποτίζει παράδεισον, εντεύθεν μερίζουσα, ως εις αρχάς, εις τέσσαρα Ευαγγέλια, τον κόσμον αρδεύουσα, την κτίσιν ευφραίνουσα και τα έθνη πιστώς διδάσκουσα προσκυνείν την βασιλείαν σου».

Απόδοση του τροπαρίου στη Νεοελληνική γλώσσα.

Η ζωηπάροχή σου πλευρά, Χριστέ, σαν πηγή που ανέβλυζε από την Εδέμ, ποτίζει την Εκκλησία σου, που μοιάζει με λογικό Παράδεισο μοιράζοντας, όπως η πηγή εκείνη, μοίραζε σε τέσσερις αρχές (ποταμούς), αυτή σε τέσσερα Ευαγγέλια, που ποτίζουν (με τη σοφία τους) τον κόσμο, ευφραίνουν την κτίση, και διδάσκουν τα έθνη να προσκυνούν με πίστη τη Βασιλεία σου. (Η παράφραση αυτή ελήφθη απ’ το Διαδίκτυο).

Όπως οι θεολόγοι υμνογράφοι της Ορθοδοξίας, έτσι και οι θεολόγοι αγιογράφοι αυτής αντιστοίχισαν αλληγορικά και συμβολικά τον Χριστό και τους τέσσερις Ευαγγελιστές Του με τους υπόψη πέντε ποταμούς του Παραδείσου της Εδέμ. Την αντιστοίχιση αυτή την παρουσίασαν – παρουσιάζουν στους πιστούς με υπέροχες ψηφιδωτές παραστάσεις, με αξιόλογες τοιχογραφίες και με ωραίες φορητές εικόνες.

Η σημαντικότερη και γνωστότερη απ’ τις αναφερόμενες ψηφιδωτές παραστάσεις σώζεται στο καθολικό της ιεράς μονής Λατόμου (ναός του Οσίου Δαυίδ) Θεσσαλονίκης και χρονολογείται στον 5^ο – 6^ο αιώνα, παρουσιάζει δε το όραμα του προφήτη Ιεζεκιήλ. Σ΄ αυτήν ο Χριστός εικονίζεται σε εφηβική ηλικία, αγένειος και καθισμένος σε πολύχρωμο ουράνιο τόξο. Κάτω από τα πόδια Του κυλούν οι 4 ποταμοί του παραδείσου, Φισών, Γεών, Τίγρης κι Ευφράτης. Γύρω Του εικονίζονται τα σύμβολα των τεσσάρων Ευαγγελιστών (: ένα ανθρώπινο-αγγελικό πρόσωπο για τον Ματθαίο, ένα λιοντάρι για τον Μάρκο, ένας βους για τον Λουκά και ένας αετός για τον Ιωάννη). Στην αριστερή γωνία της σκηνής εμφανίζεται ο προφήτης Ιεζεκιήλ καθισμένος στις όχθες του ποταμού Χοβάρ και στη δεξιά ο προφήτης Αββακούμ ή ο Ησαΐας.

Η εξεταζόμενη ψηφιδωτή και συμβολική παράσταση της μονής Λατόμου Θεσσαλονίκης, που παρουσιάζει μεταφορικά τον Χριστό και τους τέσσερις Ευαγγελιστές ως τους πνευματικούς και ζωοδότες ποταμούς του λογικού Παραδείσου, δηλαδή της Εκκλησίας Του, παραπέμπει εννοιολογικά σε άλλες εν πολλοίς ομοιότυπες παραστάσεις τού Ιησού Χριστού. Οι παραστάσεις αυτές  βρίσκονται συνήθως στην όψη αξιόλογων φορητών εικόνων και προβάλλουν τον Χριστό, κατά περίπτωση, ως Παντοκράτορα, ως Αρχιερέα, ως Διδάσκαλο, ένθρονον και πλαισιωμένον από τους τέσσερις Ευαγγελιστές ή από τα σύμβολά τους. Οι εν λόγω εικόνες φέρουν ανάλογες προσδιοριστικές επιγραφές, θεωρούνται δε οι σημαντικότερες των ναών της Ορθοδοξίας και γι’ αυτό είναι τοποθετημένες - τοποθετούνται, κατά κανόνα, πρώτες στα δεξιά της Ωραίας πύλης των τέμπλων τους.

Γιώργος Τ. Αλεξίου

 

Η τελετή της Αποκαθήλωσης στην ιερά μονή Αγίων Αναργύρων Μελισσοτόπου Καστοριάς. Μεγάλη Παρασκευή, 2 – 4 – 2010

Το χιλιόχρονο και πάνσεπτο μοναστήρι των Αγίων Αναργύρων Μελισσοτόπου Καστοριάς, προσελκύει, υποδέχεται και φωτίζει, ως γνωστόν, πάμπολλους ευσεβείς Χριστιανούς, καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους, ιδιαίτερα δε κατά τη Μεγάλη Παρασκευή, που γίνεται εκεί η δραματική τελετή της Αποκαθήλωσης. Εφέτος η Μεγάλη Παρασκευή εορτάστηκε στις 4 Απριλίου και η αναφερόμενη Αποκαθήλωση έγινε, φυσικά, την ημέρα αυτή, παρουσία πολλών προσκυνητών, Ελλήνων και αλλοδαπών (: πενήντα Άγγλων περιηγητών). Το όλον τελετουργικό αυτής της Αποκαθήλωσης περιγράφεται εν συντομία ακολούθως:

Το πρωί της Μεγάλης Παρασκευής τελέστηκε στο Καθολικό της υπόψη ιερής μονής, απ’ τον Ηγούμενό της Αρχιμανδρίτη π. Αμβρόσιο και τη συνοδεία του, η πένθιμη Ακολουθία των Ωρών. Αμέσως μετά, περί ώρα 10.30΄ π. μ., άρχισε ο κατανυκτικός Εσπερινός. Μία ώρα αργότερα, ο Ηγούμενος, οι Ιερείς, οι Μοναχοί οι ψάλτες, οι νεωκόροι και το πολυπληθές εκκλησίασμα, εξήλθαν απ’ τον εν λόγω ναό των Αγίων Αναργύρων, σχημάτισαν ιερή πομπή και βάδισαν με ψαλμωδίες και δεήσεις προς τον γειτονικό λοφίσκο, που βρίσκεται έξω απ’ τα πυργόμορφα προπύλαια της μονής και που έχει στην κορυφή του τον ναό της Σταυρώσεως του Κυρίου και μία εξέδρα μ’ έναν μεγάλο ξύλινο Σταυρό επάνω της. Όταν έφθασαν εκεί, ο Ηγούμενος π. Αμβρόσιος ανέγνωσε απ’ την εξέδρα την ανάλογη ευαγγελική περικοπή, που αναφέρεται στα πάθη, στη φρικτή Σταύρωση και στην Από-καθήλωση του Χριστού, και την κατάλληλη στιγμή κατέβασε το ομοίωμα του σταυρωμένου Χριστού απ’ τον ξύλινο Σταυρό και το τύλιξε με ένα καθαρό σεντόνι. Σημειωτέον, ότι κατά τη διάρκεια της ανάγνωσης του Ευαγγελίου και της αναπαράστασης της Αποκαθήλωσης, το συγκεντρωμένο πλήθος παρακολουθούσε με μεγάλη κατάνυξη κι έκδηλη συγκίνηση τα γενόμενα.

Αμέσως μετά την Αποκαθήλωση, ο π. Αμβρόσιος απηύθυνε επίκαιρες νουθεσίες και παραινέσεις προς τους συγκεντρωμένους πιστούς. Ακολούθως, οι ευσεβείς άνδρες που κρατούσαν τη σινδόνα με τον εσταυρωμένο Χριστό, οι ιερείς, οι μοναχοί και όλοι οι παρόντες Χριστιανοί επέστρεψαν με ψαλμούς και ύμνους στο ναό των Αγίων Αναργύρων, όπου, περί ώρα 12.00΄, τελείωσε η ακολουθία του Εσπερινού

Ο Ιησούς Χριστός ως Φοβερός Κριτής και ως Δίκαιος Κριτής σε δύο εικόνες ναών τής Καστοριάς. Εικονίσεις εκφραστικές τού πνευματικού περιεχομένου τής Κυριακής των Απόκρεω και της Μεγάλης Τρίτης.

 Στίχοι

Ότε κρίνων γην, ο Κριτὴς πάντων κάθῃ.

Της, Δεύτε, φωνής άξιον καμέ κρίνοις.

 

    Οι μεγάλες δεσποτικές εικόνες του Χριστού που κοσμούν τα τέμπλα των ναών μας είναι, κατά κανόνα, πολυσήμαντες. Έχουν εντυπωμένες στην όψη τους αρκετές υψηλές ιδιότητες του Κυρίου και (που) τις κοινοποιούν με διάφορα ανάλογα στοιχεία τους. Τα κυριότερα απ΄ τα εν λόγω κοινοποιητικά στοιχεία είναι, α) η αμφίεση του Κυρίου (αρχιερατική, βασιλική, προφητική, διδασκαλική), β) η προσδιοριστική επιγραφή που συνήθως υπάρχει εκατέρωθεν των ώμων Του, (ο Παντοκτάτωρ, το Φως του Κόσμου, η Άμπελος η αληθινή, κ.ά) και γ) το ευαγγελικό εδάφιο που είναι γραμμένο στο ανοιχτό Ευαγγέλιο του κρατάει στο χέρι Του.

Δύο σημαντικές εικόνες του Ιησού Χριστού ως οι προαναφερόμενες, στις οποίες ο Κύριος ορίζεται και χαρακτηρίζεται αντιστοίχως (από) με τις επιγραφές «Ο Φοβερός Κριτής» και «Ο Δίκαιος Κριτής», βρίσκονται και κοσμούν κατ’ αντιστοιχία τους ναούς του Αγίου Ιωάννου Θεολόγου στη Μαυριώτισσα Καστοριάς (έτ. 1552) και τον αστικό ναό του Αγίου Νικολάου ενορίας Δραγωτά (έτ. 1668). Οι εικόνες αυτές υπενθυμίζουν στον πιστό που τις βλέπει και τις προσκυνά τη Μέλλουσα Κρίση, και τον παραπέμπουν στην Κυριακή των Απόκρεω και στη Μεγάλη Τρίτη, δηλαδή στις δύο μεγάλες εορτές που έχουν ως πνευματικό και λειτουργικό θέμα τους τη Δευτέρα Παρουσία του Κυρίου. Ως γνωστόν, κατά τις υπόψη δύο εορτές διαβάζεται στους ναούς μας η ευαγγελική περικοπή που αναφέρεται στη Μέλλουσα Κρίση, και ψάλλονται τροπάρια ανάλογου περιεχομένου. Η περικοπή αυτή, καθώς  και δύο τα ομοθεματικά της τροπάρια παρουσιάζονται ακολούθως.

Η Ευαγγελική περικοπή Ματθ. βε΄, 31 – 46.

Η Δευτέρα Παρουσία του Χριστού και η κρίση των εθνών.

Όταν δε έλθη ο υιός του ανθρώπου με όλην την δόξαν αυτού και μαζή με αυτόν όλοι οι άγγελοί του, τότε θα καθίση στον θρόνον του, τον λαμπρόν και ένδοξον.

Και θα συναχθούν εμπρός του όλα τα έθνη της γης από της δημιουργίας του Αδάμ μέχρι της συντελείας του κόσμου και θα χωρίση αυτούς μεταξύ των με όσην ευκολίαν χωρίζει ο ποιμήν τα πρόβατα από τα ερίφια.

Και θα θέση τα μεν πρόβατα εις τα δεξιά του τα δε ερίφια εις τα αριστερά.

Τότε θα στραφή ο βασιλεύς εις εκείνους που θα ευρίσκωνται εις τα δεξιά του και θα πη «ελάτε σεις οι ευλογημένοι του Πατρός μου και κληρονομήσατε την βασιλείαν των ουρανών, η οποία έχει ετοιμασθή για σας από τότε που εθεμελιώνετο ο κόσμος.

Διότι επείνασα και μου εδώσατε να φάγω, εδίψασα και με εποτίσατε, ήμουν ξένος που δεν είχα τόπον να μείνω, και με επήρατε στο σπίτι σας…» (κε΄, 31 35).

Τότε θα πη και εις εκείνους, που στέκονται εις τα αριστερά του «φύγετε μακρυά από εμέ σεις οι καταράμενοι και πηγαίνετε στο αιώνιον πυρ, που έχει ετοιμασθή διά τον διάβολον και τους πονηρούς αγγέλους του.

Διότι επείνασα και δεν μου εδώσατε να φάγω, εδίψασα και δεν με εποτίσατε…» (κε΄, 41-42).

Και θα απέλθουν αυτοί μεν εις την αιωνίαν κόλασιν μαζή με τον διάβολον, οι δε δίκαιοι εις την αιωνίαν ζωήν μαζή με τον Θεόν. (Έτσι η δικαία κρίσις θα έχη γίνει, το δίκαιον θα αποδοθή και η ασάλευτος αποκατάστασις θα πραγματοποιηθή..

 

Τροπάρια αναφερόμενα στη Δευτέρα Παρουσία του Κυρίου

   1)  Κυριακής των Απόκρεω. Ο Κύριος Δίκαιος Κριτής.

    Το φοβερόν σου κριτήριον ενθυμούμενος, υπεράγαθε Κύριε, και την ημέραν της κρίσεως, φρίττω και πτοούμαι υπό της συνειδήσεως της εμής ελεγχόμενος, όταν μέλλῃς καθέζεσθαι επὶ του θρόνου σου, και ποιείν την εξέτασιν, τότε αρνείσθαι τας αμαρτίας ουδείς εξισχύσει, αληθείας ελεγχούσης, και δειλίας κατεχούσης, μέγα μεν ηχήσει τότε, πυρ το της γεέννης· αμαρτωλοί δε βρύξουσι. Διό με ελέησον προ τέλους, και φείσαί μου, Κριτὰ δικαιότατε.

    

2) Μεγάλης Τρίτης. Ο Κύριος Φοβερός Κριτής.

     Τοις δεξιοίς με προβάτοις συντάξαι αξίωσον, οικτίρμων Χριστέ, όταν έλθης αστράπτων εν δόξη πολλή μετ’ αγγέλων στρατευμάτων Κριτής φοβερός επί σω θρόνω καθήμενος εισπράττων δε παραθήκην συν κέρδει ταλάντων σου μη κατακρίνης με ως οκνηρόν δούλον σου και ράθυμον, αλλά πιστοίς σου οικέταις συγκαταρίθμησον, όπου φωνή, αγαθέ, της ευλογίας εις την δόξαν εισάγει της βασιλείας σου.

 

Οι τρεις πειρασμοί του Ιησού Χριστού στην έρημο της Ιουδαίας και η ανάλογη απεικόνιση σε ναό της Καστοριάς.

 

Ο Ιησούς Χριστός, αμέσως μετά τη βάπτισή Του στον Ιορδάνη ποταμό, οδηγήθηκε από το Άγιο Πνεύμα στην έρημο της Ιουδαίας για να πειρασθεί και να δοκιμασθεί ηθικά ως άνθρωπος. Εκεί παρέμεινε κι έζησε σαράντα ημέρες με απόλυτη νηστεία και διαρκή προσευχή. Κατά τη διάρκεια αυτών των ημερών πειράχτηκε εντόνως τρεις φορές από τον Διάβολο. Οι πειρασμοί Του αυτοί εξιστορούνται από τους τρεις συνοπτικούς Ευαγγελιστές στα θεόπνευστα έργα τους. Ο πρώτος εξ αυτών, ο απόστολος Ματθαίος. αναφέρει τα εξής στο Ευαγγέλιό του{κεφ. δ’, 1 – 11. Ερμηνευτική απόδοση Ιωάννου Θ. Κολιτσάρα}:

Πρώτος πειρασμός: Γαστριμαργία (;).

Τότε ο Ιησούς ωδηγήθη από το Πνεύμα το Άγιον εις κάποιο υψηλότερον μέρος της ερήμου, διά να πειρασθή ως άνθρωπος από τον διάβολον (και νικήση εξ ολοκλήρου αυτόν). Και αφού ενήστευσε κατά συνέχειαν τεσσαράκοντα ημέρας και νύκτας, ύστερα (και ως άνθρωπος που ήτο) επείνασε. Τότε ο διάβολος, που έχει ως έργον το να πειράζη τους ανθρώπους, τον επλησίασεν υπούλως και του είπεν, «εάν είσαι Υιός του Θεού (όπως είπεν η φωνή που ηκούσθη από τον ουρανόν εις τον Ιορδάνην) θαυματούργησε, πες να γίνουν αυτοί οι λίθοι άρτοι, διά να φάγης». Ο δε Ιησούς απήντησεν,·«είναι γραμμένον εις την Παλαιάν Διαθήκην:·Ο άνθρωπος δεν θα ζη με άρτον μόνον, αλλά και με κάθε λόγον που βγαίνει από το στόμα του Θεού. (Όταν δε ο Θεός το είπη, ζη ο άνθρωπος και χωρίς τροφήν)».

Δεύτερος πειρασμός: Κενοδοξία (;).

Τότε παραλαμβάνει αυτόν ο διάβολος και διά του αέρος τον φέρνει εις την αγίαν πόλιν, την Ιερουσαλήμ, και τον τοποθετεί εις το άκρον της στέγης του ναού του Σολομώντος. Και λέγει προς αυτόν,·«εάν είσαι Υιός του Θεού, ρίξε τον εαυτόν σου κάτω,·διότι είναι γραμμένον, ότι ο Θεός θα δώση εντολήν εις τους αγγέλους προς χάριν σου και αυτοί θα σε σηκώσουν εις τα χέρια των αμέσως με προσοχήν, μήπως τυχόν και κτυπήση το πόδι σου προς κάποιον λίθον. (Τα δε πλήθη, που είναι συγκεντρωμένα εις τας αυλάς του ναού, θα ίδουν το θαύμα και θα πιστεύσουν)». Απήντησεν εις αυτόν ο Ιησούς, «είναι επίσης γραμμένον: Δεν θα εκθέσης τον εαυτόν σου εις κίνδυνον, διά να δοκιμάσης τον Θεόν (και να πεισθής τάχα με χειροπιαστά γεγονότα, ότι πράγματι σε αγαπά και σε προστατεύει)».

Τρίτος πειρασμός: Φιλαργυρία (;)

Πάλιν παραλαμβάνει αυτόν ο διάβολος και διά του αέρος τον μεταφέρει εις ένα πανύψηλον όρος και από εκεί του δεικνύει πανοραματικώς όλα τα βασίλεια του κόσμου, τα πλούτη, τα μεγαλεία και την άλλην δόξαν των. Και του λέγει, «όλα αυτά είναι ιδικά μου και θα σου τα δώσω, εάν με αναγνωρίσης ως κύριόν σου και πέσης κατά γης και με προσκυνήσης». Τότε λέγει με αγανάκτησιν ο Ιησούς, «φύγε αμέσως από εμπρός μου, σατανά. Διότι έχει γραφή:·Κύριον τον Θεόν σου θα προσκυνήσης και αυτόν μόνον θα λατρεύσης». Τότε ο διάβολος (έπειτα από την τριπλήν του ήτταν) αφήκεν τον Ιησούν,·και ιδού άγγελοι του Θεού ήλθαν πλησίον του Ιησού και τον υπηρετούσαν ως νικητήν.

Τους εδώ παρουσιαζόμενους τρεις διαβολικούς πειρασμούς, που απέκρουσε επιτυχώς ο Χριστός, προφανώς τους γνωστοποίησε ο ίδιος ο Κύριος στους μαθητές του, με σκοπό να τους κοινοποιήσουν σε όλους τους Χριστιανούς, ώστε να ακολουθούν κι αυτοί (οι χριστιανοί) το παράδειγμά Του, να αποκρούουν δηλαδή τους αντίστοιχους πειρασμούς που παρουσιάζονται διαρκώς στη ζωή τους.

 

 Αναφορικά με το συμβολικό περιεχόμενο και το αντίστοιχο νόημα των υπόψη τριών πειρασμών, ορισμένοι Πατέρες τής Εκκλησίας μας κι εκκλησιαστικοί συγγραφείς θεωρούν, ότι ο καθένας εξ αυτών (των πειρασμών) περιλαμβάνει, υποκρύπτει και υποδηλώνει αναλόγως ένα συγκεκριμένο μεγάλο αμάρτημα. Έτσι, ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής (580 – 662 μ.Χ.) θεωρεί, ότι ο πρώτος πειρασμός εκφράζει συμβολικώς την αποκρουστική γαστριμαργία, ο δεύτερος πειρασμός τη μισητή φιλαργυρία και ο τρίτος την απαίσια κενοδοξία.

Η θεματική τοιχογραφημένη απεικόνιση των τριών πειρασμών που έθεσε ανεπιτυχώς ο διάβολος στον Χριστό βρίσκεται στη βυζαντινή ιερά μονή της Παναγίας Μαυριώτισσας Καστοριάς (11^ος αιών), και πιο συγκεκριμένα στο μεταβυζαντινό παρεκκλήσι της τού Αγίου Ιωάννου Θεολόγου (16^ος αιών). Η απεικόνιση αυτή ιστορήθηκε από τον αγιογράφο Πρωτονοτάριο Άρτας Ευστάθιο Ιακώβου, κατά το έτος 1552.

Η εν λόγω παράσταση αποτελεί σύνθεση τριών επιμέρους σκηνών - εικονίσεων. Η πρώτη εξ αυτών των εικονίσεων παρουσιάζει τον Χριστό να στέκεται όρθιος δίπλα σε ένα σωρό άσπρων λίθων και να επιτιμά τον Διάβολο, που παριστάνεται μικρόσωμος, δύσμορφος, κατάμαυρος, πτερωτός και τριχωτός σαν καλικάντζαρος. Η δεύτερη εικόνιση εμφανίζει τον Χριστό να βρίσκεται όρθιος επάνω στη στέγη του ναού του Σολομώντα και να εκδιώκει από κοντά του τον τραγόμορφο σατανά. Τέλος, η τρίτη εικόνιση παρουσιάζει τον Χριστό στους πρόποδες ενός ψηλού βουνού, τού έκτοτε ονομαζόμενου Σαραντάριου όρους, να στέκεται δίπλα σε τρεις εστεμμένους βασιλείς, που συμβολίζουν τις βασιλείες που Του έταξε ο Διάβολος, ο οποίος τρέχει να εξαφανιστεί ανεβαίνοντας στο βουνό.

 .Από την όλη παράσταση απουσιάζουν οι Άγγελοι, που κατά τον Ευαγγελιστή Ματθαίον «προσήλθον και διηκόνουν αυτώ».

Στον κάμπο – φόντο της περιγραφόμενης τοιχογραφίας είναι αναγραμμένη όλη σχεδόν η ευαγγελική περικοπή τού κατά Ματθαίον Ευαγγελίου, που παρουσιάζει τους υπόψη τρεις πειρασμούς του Χριστού.

Κλείνοντας την παρούσα αναφορά στους τρεις πειρασμούς του Χριστού στην έρημο, σημειώνουμε επιγραμματικά, ότι πρόκειται για την ιστορία της μεγάλης αντιπαράθεσης του Χριστού με τον Σατανά, που είναι ένα από τα κύρια θέματα των Συνοπτικών Ευαγγελιστών, Ματθαίου, Μάρκου και Λουκά. Στον κάθε πειρασμό ο Χριστός απαντά με εδάφια της Αγίας Γραφής, αποδεικνύοντας έτσι την απόλυτη αφοσίωσή Του στον Θεό και την απόρριψη των πειρασμών. Σημειώνουμε επίσης, ότι η εξεταζόμενη τοιχογραφία των πειρασμών του Ιησού Χριστού, η ευρισκόμενη στο ναό του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου Μαυριώτισσας, έγινε για να αποτρέπει τους Χριστιανούς θεατές της από την αμαρτία, και όντως πετυχαίνει τον σκοπό της. Είναι μία πολύ διδακτική παράσταση κι εκ του λόγου τούτου πολύ ενδιαφέρουσα.

Γιώργος Τ. Αλεξίου.