Τέμπλο του Τιμίου Προδρόμου (17ος αι.) στο ναό Αγίου Σπυρίδωνος Καστοριάς (!).

Η αποτομή της κεφαλής του Προδρόμου
στο θωράκιο της εικόνας του.

Κείμενο Γιώργου Τ. Αλεξίου

Ο μεταβυζαντινός ναός του Αγίου Σπυρίδωνος Καστοριάς, που ανακατασκευάστηκε εκ βάθρων κατά τη δεκαετία του 1920 (;), διαθέτει εντός του ένα ξυλόγλυπτο τέμπλο, μικρών μεν διαστάσεων, αλλ’ υψηλής καλλιτεχνικής στάθμης. Το τέμπλο αυτό, όπως δείχνουν τα βασικά στοιχεία ταυτοποίησης και αναγνώρισής του, είναι αφιερωμένο στον άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή και σίγουρα έχει κατασκευαστεί για να κοσμήσει κάποιο ιερό ναό τού εν λόγω αγίου. Αυτό όμως δεν έγινε κι έτσι τώρα κοσμεί και λαμπρύνει τον υπόψη ναό του Αγίου Σπυρίδωνος Καστοριάς.

Τα προαναφερόμενα βασικά στοιχεία αναγνώρισης και ταυτοποίησης του τέμπλου είναι δύο, τα ακολούθως εκτιθέμενα.

1)    Στην εικονοθέση του τέμπλου που βρίσκεται δίπλα στην εικόνα της Παναγίας τοποθετείται, κατ’ απαρέγκλιτο κανόνα, η εικόνα του πάτρωνα αγίου του ναού, δηλαδή του αγίου στον οποίον είναι αφιερωμένος ο ναός. Εδώ, στον Άγιο Σπυρίδωνα Καστοριάς είναι αναρτημένη η εικόνα του αγίου Ιωάννου Προδρόμου και Βαπτιστή και όχι του πάτρωνά του αγίου Σπυρίδωνος. Σημειωτέον, ότι επί του εξεταζόμενου τέμπλου δεν υπάρχει η εικόνα του αγίου Σπυρίδωνος, όπως θα έπρεπε.

2)    Οι γλυπτές “αφηγηματικές” παραστάσεις στα θωράκια του τέμπλου που υπόκεινται των τεσσάρων μεγάλων εικόνων του παρουσιάζουν αντιστοίχως, την αποτομή της κεφαλής του αγίου Ιωάννου Προδρόμου, τον αρχάγγελο Μιχαήλ  και δύο διακοσμητικές σκηνές με αγγέλους και άνθη. Η σεπτή μορφή του αγίου Σπυρίδωνος και σκηνές από το βίο του δεν υπάρχει, όπως ασφαλώς θα συνέβαινε εάν το τέμπλο είχε φιλοτεχνηθεί για τον συγκεκριμένο ναό της Καστοριάς.

Το παρόν σύντομο κείμενο που αναφέρεται στο υπέροχο τέμπλο του Τιμίου Προδρόμου, το οποίο κοσμεί το ναό Αγίου Σπυρίδωνος Καστοριάς, θα κλείσει με την παράθεση ενός Απολυτίκιου του αγίου Ιωάννου Προδρόμου.

Η εικόνα του Προδρόμου
στο εξεταζόμενο τέμπλο.

Απολυτίκιον

Ήχος β΄.

Μνήμη δικαίου μετ᾽ εγκωμίων· σοι δε αρκέσει η μαρτυρία του Κυρίου Πρόδρομε· ανεδείχθης γαρ όντως και Προφητών σεβασμιώτερος, ότι και εν ῥείθροις βαπτίσαι κατηξιώθης τον κηρυττόμενον· όθεν της αληθείας υπεραθλήσας, χαίρων ευηγγελίσω και τοις εν άδῃ, Θεόν φανερωθέντα εν σαρκί, τον αίροντα την αμαρτίαν του κόσμου, και παρέχοντα ημίν το μέγα έλεος.

Γενική άποψη του θεματικού τέμπλου (17ος αιών;)

Ιησούς Χριστός, ο Σωτήρ.
Εικόνα επί του τέμπλου.

Το καταπληκτικό θωράκιο της εικόνας του Χριστού.

Η λατρευτική εικόνα του αγίου Σπυρίδωνος.
Βρίσκεται εντός του Αγίου Βήματος.

Η εικόνα της Παναγίας Οδηγήτριας
αναρτημένη στο τέμπλο.

Το εξαίσιο θωράκιο της Παναγίας Οδηγήτριας.

Το θωράκιο του Αρχαγγέλου Μιχαήλ.

Ο Άρχων Μιχαήλ.

Εικόνα των Θεοφανείων: «Ο Ιησούς Χριστός φέρων πτύον εν τη χειρί αυτού»

Ο Χριστός φέρων πτύον εν τη χειρί.
Εικόνα στη μονή Decani Σερβίας,
19ος αιών. Φωτο Μ. Quenot.

Κείμενο Γιώργου Τ. Αλεξίου.

Ο άγιος Ιωάννης ο Πρόδρομος, τον καιρό που ασκήτευε στην έρημο της Ιουδαίας, κήρυττε στους Εβραίους την ερχόμενη Βασιλεία των Ουρανών, βάπτιζε τους μετανοούντες αμαρτωλούς στον Ιορδάνη ποταμό και στηλίτευε την κακία των υποκριτών Σαδδουκαίων και Φαρισαίων. Όταν είδε να προσέρχεται προς αυτόν για να βαπτιστεί ο αναμάρτητος Ιησούς Χριστός, τον αναγνώρισε, τον υπόδειξε στους ανθρώπους, και απευθυνόμενος προς τους παρευρισκόμενους Ιουδαίους είπε, μεταξύ άλλων, και τα εξής αποκαλυπτικά λόγια.

«Εγὼ μεν βαπτίζω υμάς εν ύδατι εις μετάνοιαν· ο δε οπίσω μου ερχόμενος ισχυρότερός μου εστίν, ού ουκ ειμὶ ικανὸς τα υποδήματα βαστάσαι· αυτός υμάς βαπτίσει εν Πνεύματι Αγίῳ και πυρί.

Ού το πτύον εν τη χειρί αυτού και διακαθαριεί τήν άλωνα αυτού, και συνάξει τον σίτον αυτού εις την αποθήκην, το δε άχυρον κατακαύσει πυρί ασβέστῳ.

(= Εγώ μεν σας βαπτίζω με νερό, δια να σας οδηγήσω εις την μετάνοια·εκείνος όμως που έρχεται έπειτα από εμέ, είναι ισχυρότερός μου και δεν είμαι εγώ άξιος ούτε τα υποδήματά του να βαστάσω. Αυτός θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και με το πυρ της χάριτος (που κατακαίει την αμαρτία, καθαρίζει δε και ζωογονεί την ψυχή).

Αυτός κρατεί στο χέρι του το φτυάρι και θα καθαρίσει πλήρως το αλώνι του·και το μεν σιτάρι του θα το συγκεντρώσει εις την αποθήκη (τους δικαίους δηλαδή και εναρέτους θα παραλάβει εις την βασιλεία του) το δε άχυρο θα το κατακαύσει εις άσβεστον πυρ, (δηλαδή τους αμετανοήτους αμαρτωλούς θα τους καταδικάσει εις την γέενναν του πυρός). Ακούσατέ τα αυτά Σαδδουκαίοι και Φαρισαίοι». (Ματθ. γ΄,11-12).

Ο Χριστός ως "Λυχνιστής".
Σχέδ. Φ. Κόντογλου.

Τα λόγια αυτά του Προδρόμου είναι πολύ σημαντικά, διότι αναφέρονται στη φρικτή Δευτέρα Παρουσία του Κυρίου, τον οποίον Κύριο παρουσιάζουν όπως πράγματι είναι – θα είναι, δηλαδή ως Δίκαιο και Φοβερό Κριτή.

Οι άγιοι Πατέρες και οι σοφοί Διδάσκαλοι της Ορθόδοξης Εκκλησίας αναφέρουν πολλάκις και αναλύουν διεξοδικά στις συγγραφές τους τις προαναφερόμενες ρήσεις του αγίου Ιωάννου Βαπτιστού. Το ίδιο ακριβώς πράττουν και οι θεόπνευστοι Υμνογράφοι της στα σχετικά τροπάριά τους, καθώς επίσης και οι εμπνευσμένοι αγιογράφοι της στις ανάλογες εικονίσεις τους. Μία τέτοια εικόνιση είναι και η θεματική, την οποίαν περιγράφει ως ακολούθως ο Φώτης Κόντογλου:

«Ο Τίμιος Πρόδρομος προφητεύων περί του Χριστού.

Βουνά. Και ο Χριστός ιστάμενος μέσα εις ένα αλώνι στρογγυλόν και κρατών εις την δεξιάν φτυάρι. Και ο Πρόδρομος, δεικνύων αυτόν εις τους Ιουδαίους, κρατεί ειλητάριον οπού γράφει: Ού το πτύον εν τη χειρί αυτού και διακαθαριεί τήν άλωνα αυτού, και συνάξει τον σίτον αυτού εις την αποθήκην, το δε άχυρον κατακαύσει πυρί ασβέστῳ.

Η παράστασις αύτη ζωγραφίζεται πολλάκις και εις την Βάπτισιν του Χριστού, εις μίαν άκραν, όταν περισσεύει ο τόπος.

Η εικών φέρει ταύτην την επιγραφήν: ΟΥ ΤΟ ΠΤΥΟΝ ΕΝ ΤΗ ΧΕΙΡΙ ΑΥΤΟΥ»

(Έκφρασις, Β΄ έκδ. τόμ. Α', εκδ. Παπαδημητρίου, Αθήναι 1979, σελ, 372-3)

Ο άγιος Πρόδρομος. Εντός του
 λευκού κύκλου "το τσεκούρι στη
ρίζα του δέντρου" . Ματθ. 3,10.

Εδώ, μαζί με το παρόν κείμενο, παρουσιάζονται και δύο συμβολικές εικονίσεις του Ιησού Χριστού με την αναφερόμενη ιδιότητα τού “Λυχνιστή”,( δηλαδή να κρατάει στο χέρι Του ένα πτύον, ξύλινο φτυάρι αλωνισμού), και παρατίθενται δύο σχετικά αυτής τής ιδιότητάς Του τροπάρια, τα οποία ψάλλονται κατά τη μεγάλη εορτή των Φώτων.

Τροπάρια

1)         Κοσμά του Μελωδού. Κανών των Θεοφανείων. Ωδή ε΄.

Γεωργός ο και δημιουργός, μέσος εστηκώς ως εις απάντων, καρδίας εμβατεύει.

Καθαρτήριον δε πτύον χειρισάμενος, την παγκόσμιαν άλωνα πανσόφως διΐστησι, την ακαρπίαν φλέγων, ευκαρπούσιν αιώνιον, ζωήν χαριζόμενος.

2)         Ιωσήφ του Υμνογράφου. Μεθεόρτιο στιχηρό λβ΄ Φώτων.

Όρθρος φαεινός ανατείλας εξ ερήμου ήλιον Χριστόν προμηνύει τοις εν σκότει ιδού το πτύον φέρων ο κριτής παραγίνεται εκεί, ο πυρί βαπτίζων μόνος και φωτίζει τους αυτώ βοώνας Χριστός έρχεται…

Ο Χριστός Φοβερός Κριτής.
Εικόνα στο ναό Προδρόμου
Μαυριώτισσας, 16ος αιών.

Παρατήρηση. Η εξεταζόμενη εικονιστική παράσταση “του Ιησού Χριστού φέροντος το πτύον εν τη χειρί αυτού” είναι ως προαναφέρθηκε πολύ σημαντική, παρά τούτο όμως ιστορείται σπανίως στους ναούς της Ορθοδοξίας. To γεγονός αυτό δημιουργεί εύλογες σχετικές απορίες στους Θεολόγους-βυζαντινολόγους και είναι δυσερμήνευτο.

Σημείωση. Λιχνίζω = Πετάω με ξύλινο φτυάρι επάνω και αντίθετα στη φορά του αέρα το αλωνισμένο σιτάρι και το διαχωρίζω από το άχυρο.

Μέγας Βασίλειος, η θεία και ιερά μέλισσα της εκκλησίας του Χριστού.

Σύνθεση Γιώργου Τ. Αλεξίου

Βύζαντος Απόστιχον Εσπερινού 1 Ιανουαρίου.

Ήχος α.

Ώ θεία και ιερά της Χριστού εκκλησίας μέλισσα, Βασίλειε παμμακάριστε,

συ γαρ του θείου πόθου τω κέντρω σεαυτόν καθοπλίσας

των θεοστυγών αιρέσεων τας βλασφημίας κατέτρωσας

και ταις ψυχαίς των πιστών ευσεβείας τον γλυκασμόν εθησαύρισας

και νυν τους θείους λειμώνας της ακηράτου δεχόμενος νομής

μνημόνευε και ημών παρεστώς την Τριάδα την ομοούσιον.

Ο  Μέγας Ιεράρχης Βασίλειος.
Τοιχογραφία στον Άγιο Γεώργιο Γέρμα, έτ. 1956.

Απόδοση στη Νεοελληνική (Γ.Τ.Α.)

Ώ θεϊκή και ιερή μέλισσα της εκκλησίας του Χριστού, παμμακάριστε Βασίλειε,

εσύ, καθώς εξόπλισες τον εαυτό σου με το κεντρί του θείου πόθου

τις βλασφημίες των θεομίσητων αιρέσεων διέλυσες

και στις ψυχές των πιστών το μέλι της ευσέβειας θησαύρισες

Και τώρα που απολαμβάνεις την αγνή τροφή του παράδεισου,

ευρισκόμενος μπροστά στην ομοούσια Αγία Τριάδα, μνημόνευε και τα ονόματά μας.

Ο Χριστός Παντοκράτωρ.
Παράσταση σε ασημένιο εξαπτέρυγο, 18ος αιών.

Γιαννούλη Χαλεπά. Η Προσευχόμενη.

Χρυσές μέλισσες. Μινωϊκό κόσμημα.
Περίπου 1900-1800 π.Χ.

Χριστούγεννα, το χειμωνιάτικο Πάσχα!

Οι συναφείς και αλληλένδετες εικόνες
της Γεννήσεως και της Αναστάσεως του Χριστού.
 Εικόνες Χριστουγέννων και Πάσχα.

Κείμενο Γεωργίου Τ. Αλεξίου

«Κύριε,…προήλθες εκ του μνήματος, καθώς ετέχθης εκ της Θεοτόκου» (τροπάριο Όρθρου Πέμπτης Διακαινησίμου).

Η Γέννηση του Ιησού Χριστού στο σπήλαιο της Βηθλέεμ και η ένδοξη Ανάστασή Του απ’ τον τάφο αποτελούν αντιστοίχως την αρχή και το τέλος της επίγειας ζωής Του. Αυτά τα δύο κοσμοσωτήρια γεγονότα είναι συναφή και αλληλένδετα μεταξύ τους, καθόσον το πρώτο, δηλαδή η Γέννησή Του, αποτελεί προϋπόθεση πραγμάτωσης του δεύτερου, τουτέστιν της Ανάστασής Του. Αυτή η βέβαιη, ουσιώδης και αυταπόδειχτη σχέση που υπάρχει ανάμεσα στη Γέννηση και την Ανάσταση του Κυρίου κοινοποιείται απ’ την Ορθόδοξη Εκκλησία στον κόσμο με ανάλογες ομιλίες αγίων Πατέρων της, με λειτουργικούς ύμνους και με ιερές εικόνες της, ενέπνευσε δε (η ουσιώδης σχέση) ορισμένους θεολόγους να θεωρήσουν και να πουν, ότι η Γέννηση του Χριστού αποτελεί μια χειμωνιάτικη Ανάσταση! Μερικές τέτοιες θέσεις και απόψεις, όπως οι προαναφερόμενες, παρουσιάζονται ενδεικτικά ακολούθως.

Η Γέννησις του Χριστού.
Η εικόνα ελήφθη απ' το Διαδίκτυο.

a)    Ο άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας διδάσκει σχετικώς:

«(Ο Ιησούς Χριστός) πήρε ένα φθαρτό σώμα για να καταστρέψει σ’ αυτό τη δύναμη του θανάτου και να το μετατρέψει (με την ανάστασή Tου) σε ζωή… Έτσι ενεδύθη τη σάρκα μας για να την ελευθερώσει από το θάνατο» (Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας. P.G. 72, 172).

b)        Ένα τροπάριο της Εκκλησίας μας αναφέρει τα εξής:

«Κύριε, ο τάφος σου ήταν σφραγισμένος απ’ τους παράνομους Εβραίους κι εσύ εξήλθες από το μνήμα, όπως ακριβώς γεννήθηκες από τη Θεοτόκο. Οι ασώματοί σου άγγελοι δεν κατάλαβαν πως σαρκώθηκες και οι στρατιώτες που σε φύλαγαν δεν αντιλήφθηκαν πως αναστήθηκες. Αυτά τα δύο, δηλαδή η ενσάρκωση και η Ανάστασή σου δεν κατανοούνται απ’ τους κοσμικούς ανθρώπους που τα εξετάζουν, γίνονται όμως ολοφάνερα αυτά τα θαύματα στους πιστούς που προσκυνούν το μυστήριο, το οποίο ανυμνούν, χάρισε μας την αγαλλίαση και το μέγα έλεος». (Τροπάριο Όρθρου Πέμπτης Διακαινησίμου. Μετάφραση Γ.Τ.Α.).

Η Γέννησις του Χριστού.
Τοιχογραφία σε ναό του Γιαννοχωρίου
Καστοριάς, 19ος - 20ος αιών.

c)         Η εικόνα της Ορθοδοξίας είναι, ως γνωστόν, έκφραση θεολογικών αληθειών μέσω των μορφών και των χρωμάτων της. Οι βυζαντινές εικόνες της Γέννησης του Χριστού και της Ανάστασής Του (της “Εις Άδου καθόδου”») συσχετίζονται, συνδιαλέγονται και αλληλοσυμπληρώνονται. Η μεταξύ τους μορφική, χρωματική και συμβολική αναλογία είναι εκπληκτική.

Η εικόνα της Γέννησης παρουσιάζει τη Θεοτόκο γονατιστή μέσα στο σπήλαιο τής Βηθλεέμ, και τον Χριστό ως νεογέννητο βρέφος επάνω στη φάτνη, να ακτινοβολεί και να διαλύει τα σκοτάδια. Παρουσιάζει επίσης στον ουρανό ένα αστέρι, και τις ακτίνες του να διαπερνούν την οροφή του σπηλαίου και να φωτίζουν το πρόσωπο του Χριστού.

Η “Κάθοδος στον Άδη” εμφανίζει τον Χριστό να σχίζει το φλοιό της Γης, να συντρίβει και να πατάει επάνω στις πόρτες του σκοτεινού Άδη, να φωτίζει τα πάντα με τη λάμψη Του και να σηκώνει τους Πρωτόπλαστους Αδάμ και Εύα από τον ύπνο του θανάτου.

Παρατηρώντας κι εξετάζοντας τις εν λόγω δύο εικόνες, της Γέννησης του Χριστού και της Ανάστασής Του, διαπιστώνουμε ότι σε αμφότερες, το Φως του Χριστού διαλύει τα σκοτάδια της αμαρτίας και του θανάτου. «Η άνοδος και η κάθοδος του Χριστού στην κατ’ εξοχήν εικόνα της Ανάστασης (της “Καθόδου στον Άδη”) εμφανίζεται και στην εικόνα της Γέννησης, εφ’ όσον ο Θεός εισέρχεται στο ανθρώπινο που οδεύει ανοδικά προς Αυτόν. Η δόξα του ανθρώπου περνάει από την “κένωση” του Θεού, ο οποίος τον αγαπάει με μια “υπερβολική αγάπη”, πέρα από την νόησή μας! Ξαπλωμένος πάνω στην φάτνη-τάφο του θυσιαστηρίου ο Νεογέννητος Χριστός μας ανοίγει το “πέρασμα”, Πάσχα χειμερινό! Κάθε χτύπημα εναντίον της ανθρωπότητας αγγίζει στο εξής προσωπικά τον ενσαρκωμένο μέσα στην ιστορία Χριστό και κομιστή της σάρκας μας. Ο Νέος Αδάμ δεν μπορεί λοιπόν παρά να μένει δίπλα στους καταπιεσμένους, στους καταδιωκόμενους, στις υπάρξεις που είναι συντετριμμένες από κάθε σύστημα. “Ενδύομαι το Χριστό” σημαίνει στο εξής κάνω δικά μου τα ενδιαφέροντα των φτωχών, αυτών που υποφέρουν ακόμα κι αν δεν μετέχουν στην πίστη μας. Ερχόμενος να σώσει όλους τους ανθρώπους και όχι μόνο τους δικαίους, αφήνει τα ενενήντα εννέα πρόβατα για να αναζητήσει αυτό που χάθηκε» (Michel Quenot, Η Ανάσταση και η Εικόνα, εκδ. Τέρτιος, Κατερίνη 1998, σελ. 195).

Τοιχογραφία της Γεννήσεως του Χριστού
στον Άγιο Γερμανό Πρεσπών, έτ. 1743.

d)        Το παρόν κείμενο θα κλείσει με ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα απ’ το βιβλίο “Η Ανάσταση και η Εικόνα” του Michel Quenot.

«Με τη γέννηση του Εμμανουήλ (= ο Θεός μαζί μας) η απομόνωσή μας τελειώνει, μπορούμε να γνωρίσουμε την ειρήνη της καρδιάς… Για να γεννηθεί όμως και να μεγαλώσει σ’ εμάς ο Λόγος, που γίνεται σάρκα, οφείλει να εισέλθει στη σάρκα μας, να την ζωογονήσει. Τα μάτια μας οφείλουν να γίνουν τα μάτια Του, η καρδιά μας, η καρδιά Του, το στόμα μας, το στόμα Του, τα χέρια μας, τα χέρια Του. Απ’ εδώ προέρχεται και η αναγκαιότητα της πνευματικής άσκησης, της προσωπικής προσπάθειας, της μεταμέλειας και των δακρύων, που θα μας παρέχουν το δώρο του Αγίου Πνεύματος. Με την Ανάσταση, η Ενσάρκωση μπορεί λοιπόν να προκαλέσει σύγκρουση στον κόσμο (χώρος) και την ιστορία (χρόνος).

«Κατίδωμεν το εν σπηλαίω μέγα μυστήριον, ήνοικται γαρ η Εδέμ, εκ Παρθένου Αγνής Θεού προσερχομένου, υπάρχοντος τελείου του αυτού, εν Θεότητι και ανθρωπότητι» (Ιδιόμελον Αποστίχων Εσπερινού Παραμονής Χριστουγέννων).

«Πως εξείπω το μέγα Μυστήριον; Ο άσαρκος σαρκούται, ο Λόγος παχύνεται, ο αόρατος οράται, και ο αναφής ψηλαφείται, και ο άναρχος άρχεται. Ο Υιός του Θεού, Υιός ανθρώπου γίνεται» (Ιδιόμελον Αποστίχων Εσπερινού 26^ης Δεκεμβρίου)

Η Ανάστασις (Η εις Άδου Κάθοδος).
Εικόνα στο Χιλιόδενδρο Καστοριάς,
19ος αιών;

Ήν το Φως το αληθινόν (…) και ο Λόγος σαρξ εγένετο και εσκήνωσεν εν ημίν» (Ιωάν. 1,9 και 14)

Μέσα στη σιωπή και τη γενική άγνοια ο Θεός ξανασυναντά στην καρδιά των σκοταδιών τον αποκλεισμένο απ’ τον Παράδεισο άνθρωπο. Χειμωνιάτικο Πάσχα είναι η Γέννησή Του, ανασκευάζει την αμαυρωθείσα εικόνα, την αναδημιουργημένη ανθρωπότητα, η οποία από εδώ και στο εξής αναγεννάται και ανασταίνεται μαζί Του» (σελ. 197-198).

ΣΗΜΕΙΩΣΗ. Το παρόν κείμενο στηρίζεται στη σημαντική μελέτη του Ελβετού Ορθόδοξου Ιερέα και Θεολόγου Michel Quenot περί της βυζαντινής εικόνας της Γέννησης του Χριστού, που περιλαμβάνεται στο βιβλίο του, Η Ανάσταση και η Εικόνα, εκδ. Τέρτιος, Κατερίνη 1998, σελ. 185-198.

Ο Χριστός στη νοητή φάτνη της καρδιάς
του αγίου Μηνά. Τοιχογραφία
σε ναό της Καστοριάς. 12ος αιών.

Η Γέννησις. Βυζαντινή εικόνα
ευρισκόμενη στη Βενετία.

Η Παναγία Βλαχερνίτισσα, η κυοφορούσα Παρθένος.

Η Παναγία Βλαχερνίτισσα, η κυοφορούσα Παρθένος
στο ναό Αγίων Αποστόλων του Τζώτζα, Καστοριάς.
Τοιχογραφία έτους 1547.

Κείμενο Γεωργίου Τ. Αλεξίου

Εισαγωγικά

Η «τον Εμμανουήλ εν αφθάρτω κοιλία φέρουσα»

 Η εικονογραφία της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας είναι, ως γνωστόν, μία τέχνη ιερή και λειτουργική, με θεολογική έννοια και μυσταγωγικό περιεχόμενο. Οι θεόληπτες και θεόπνευστες εικόνες της, καθώς και οι μεγαλόπνοες εικαστικές συνθέσεις της αποτελούν, ως μονάδες και ως σύνολο, μία ιδιότυπη συμβολική γλώσσα, που εκφράζει άριστα, με απλά και στοιχειώδη μέσα, τα υψηλά δόγματα του Χριστιανισμού και τις Ουρανόπεμπτες εντολές του. Οι πλέον σημαντικές εικόνες της Ορθοδοξίας είναι εκείνες του Χριστού (Δεσποτικές) και της Παναγίας (Θεομητορικές), διότι παρουσιάζουν στον πιστό τα δύο αγιότερα Πρόσωπα της Οικουμένης και ό,τι ανώτερο και αληθινό αυτά εκφράζουν - αποκαλύπτουν - πιστοποιούν και προβάλλουν, δηλαδή το δόγμα της Ενανθρώπισης του Θεού («Ο Θεός γέγονεν άνθρωπος») και τον σκοπό της Ενσάρκωσής Του («ίνα ο άνθρωπος γένηται Θεός»).

Η Βλαχερνίτισσα, η επίτοκος Παναγία.
Τοιχογραφία στην κόγχη του Αγίου Βήματος
του ναού Παναγίας Πορφύρας Πρεσπών, έτ. 1745.

Στις προαναφερόμενες σημαντικές εικόνες πρωτεύουσα θέση κατέχουν, ως προς τον συνθετικό τους υψηλό συμβολισμό, αυτές που παρουσιάζουν την Παρθένο Μαρία μετωπική, ολόσωμη ή σε προτομή, να φέρει στο στήθος της μετάλλιο με την παράσταση του Χριστού ως Εμμανουήλ (= Θεάνθρωπο εφηβικής ηλικίας). Οι εν λόγω εικόνες της Θεομήτορος ανήκουν στον λεγόμενο εικονιστικό τύπο της Παναγίας Βλαχερνίτισσας ή Βλαχερνιώτισσας,¹ ο οποίος θα μας απασχολήσει εν συντομία στο κείμενο που ακολουθεί.

Η εικόνα της Παναγίας Βλεχερνίτισσας. Η προέλευση του τύπου της και οι συμβολισμοί του.

Η εικονιστική παράσταση της Παναγίας Βλαχερνίτισσας ανάγει την αρχή της στους Πρωτοχριστιανικούς χρόνους. Η παλαιότερη ανάλογη σύνθεση βρέθηκε στη Ρωμαϊκή κατακόμβη του Cimitero Maggiore και χρονολογείται στον 4ο αι². Την ονομασία της Βλαχερνίτισσα την πήρε από μία θαυμάσια και θαυματουργό ομοιότυπη εικόνα, που βρισκόταν κατά τους βυζαντινούς χρόνους στην ομώνυμη εκκλησία της Κωνσταντινούπολης³. Η ίδια σύνθεση στη Δύση και στη Ρωσία είναι γνωστή ως Holy Virgin of the Sign (= Αγία Παρθένος του Σημείου), γιατί ο Χριστός στο προστήθιο μετάλλιο της Παναγίας ανακαλεί το "σημείον" της Προφητείας του Ησαΐα: «δώσει Κύριος αυτός υμίν σημείον ιδού η Παρθένος εν γαστρί έξει και τέξεται υιόν και καλέσεις το όνομα αυτού Εμμανουήλ» (VII, 14)⁴. Για την προέλευση, την πρωτοτυπία και την ποιότητα του εικονογραφικού τύπου της Βλαχερνίτισσας αναφέρει τα εξής γενικά ο διαπρεπής φιλόσοφος, ιστορικός τέχνης και συγγραφέας Titus Burckhardt (1908-1984):

«...Κάποιοι άλλοι τύποι εικόνας - όπως αυτή της Holly Virgin of the Sign, που παριστάνει την Αγία Παρθένο σε στάση προσευχής (Βλαχερνίτισσα)...είναι πειστικοί (ως πρότυπα καθαγιασμένα απ’ την Παράδοση, ως αυθεντικά και παγιωμένα πρωτότυπα, που επιτρέπουν την αναπαραγωγή τους με τρόπο πιστό στο νόημα τους), παρά την απουσία οποιασδήποτε πληροφορίας που να καθορίζει την προέλευση τους, λόγω της πνευματικής τους ποιότητας και του έκδηλου συμβολισμού τους, ο οποίος μαρτυρεί την «ουράνια» προέλευση τους. Κάποιες παραλλαγές αυτών των πρωτοτύπων έχουν "αγιοποιηθεί" στην Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία, λόγω των θαυμάτων που έλαβαν χώρα με τη μεσολάβηση τους, ή εξ αιτίας της δογματικής και πνευματικής τελειότητάς τους»⁵.

Αξιόλογο βιβλίο αναφερόμενο
στην Παναγία Βλαχερνίτισσα
Κωνσταντινουπόλεως

Η παράσταση της Παναγίας Βλαχερνίτισσας στην εικονογραφία της Ορθοδοξίας αποτελεί παραλλαγή του τύπου της Πλατυτέρας και γι’ αυτό ιστορείται κυρίως στις ανατολικές κόγχες και αψίδες των ιερών ναών μας. Ο εν λόγω τύπος δεν αναφέρεται στην Βρεφοκρατούσα, καθόσον ο εντός του υπόψη μεταλλίου εικονιζόμενος Χριστός είναι ακόμη «ο εν γαστρί Θεός Λόγος», γι’ αυτό και δεν κρατιέται απ’ την Παναγία, αλλά στέκεται μετέωρος μπροστά στο στήθος της⁶. Ο χαρακτήρας του παραπάνω μεταλλίου είναι, σύμφωνα με τον Α. Grabar, συμβολικός κι έχει τη σημασία της αόρατης παρουσίας του Χριστού⁷. Ως εκ τούτου, η Θεοτόκος, που παριστάνεται έχοντας σε προστήθιο εγκόλπιό της την εικόνα του Χριστού, είναι η Παρθένος της Σύλληψης, η κυοφορούσα Παναγιά, την οποία εγκωμιάζει ως εξής ο Επιφάνιος Κωνσταντίας της Κύπρου:

«Ω Παρθένε... Τον Εμμανουήλ εν αφθάρτω κοιλία φέρουσα, εις γαστέρα αμόλυντον, αφομοιουμένη θρόνω χερουβικώ^- εις ην ο Λόγος του Πατρός σαρξ εγένετο, ο άναρχος και αόρατος·ορατός οικονομικώς, ο ενανθρωπίσας Θεός... Ω Παρθένε, φρικτόν της Εκκλησίας κειμήλιον, το μέγα τυχόν μυστήριον, ...ήτις τραπεζοφορούσα τον ουράνιον άρτον Χριστόν έδωκεν ημών εις άφεσιν αμαρτιών. Ω γαστήρ αμόλυντος ουρανόν κύκλον έχουσα, και Θεόν αχώρητον, εν σοι δε χωρητόν βαστάσασα. Ω γαστήρ ουρανού πλατυτέρα, Θεόν τον εν σοι μη στενοχωρήσασα. Ω γαστήρ επτάκυκλος ουρανός, και μειζοτέρως αυτών τυγχάνουσα. Ω γαστήρ επτά ουρανών υψηλότερα και πλατυτέρα. Ω γαστήρ ο όγδοος ουρανός στερεωμάτων ανωτέρα. Ω γαστήρ επταφώτου χάριτος το άσβεστον έχουσα φως. Τι είπω, ή τί λαλήσω περί της σεμνής και αγίας Παρθένου;... Λέγω δε ταύτην ουρανόν και θρόνον ομού τε και σταυρόν τας γαρ αγίας αγκάλας εκτείνασα, τον Δεσπότην εβάστασεν ο θρόνος χερουβικός, σταυροδειδής ουράνιος...»⁸.

Για τον υψηλό συμβολισμό της Βρεφοκρατούσας Παναγίας, γενικά, και της Βλαχερνίτισσας, ειδικότερα, σημειώνει τα εξής, ο προαναφερόμενος Γερμανοελβετός Titus Burckhardt: «...Μαζί με την αχειροποίητο εικόνα του Χριστού, αυτή της Παρθένου με το βρέφος είναι εικόνα par excellence (= πρότυπο, πρωτότυπη). Η απεικόνιση του Βρέφους, η φύση του οποίου είναι μυστηριακώς θεία, δικαιολογείται κατά μία έννοια από τη φύση της Μητρός Του, η οποία το ενέδυσε με τη σάρκα Της. Έτσι, γίνεται εμφανής μια αντίθεση μεταξύ των δύο μορφών, γεμάτη από φυσική ελκυστικότητα, αλλά κυρίως από ανεξάντλητη σημαντικότητα: η φύση του Βρέφους εκλαμβάνεται σε σχέση με τη φύση της Μητρός Του, σαν να υπάρχει μέσω της φύσεως Αυτής·αντιστρόφως, η παρουσία του Θείου Βρέφους, με τις ιδιότητες Του της βασιλείας ή της σοφίας - ή του μελλοντικού Πάθους Του - προσδίδει μία απρόσωπη και βαθιά διάσταση στη μητρότητα. Η Παρθένος είναι το πρότυπο της ψυχής στην κατάσταση της πρωταρχικής αγνότητας, και το Βρέφος είναι σαν το σπέρμα του Θείου Φωτός στην καρδιά.

Αυτή η μυστική σχέση μεταξύ της Μητρός και του Βρέφους, βρίσκει την απώτατη έκφραση της στη Holly Virgin of the Sign, τα παλαιότερα δείγματα της οποίας χρονολογούνται από τον τέταρτο και πέμπτο αιώνα" η Παρθένος εικονίζεται σε στάση προσευχής με τα χέρια της υψωμένα και με το μετάλλιο του νεαρού Χριστού Εμμανουήλ στο στήθος της. Αυτή είναι «η Παρθένος που θα βρεθεί με το Βρέφος», σύμφωνα με τον Προφήτη Ησαΐα, και επίσης η Προσευχόμενη Εκκλησία, η ψυχή στην οποία ο Θεός θα εκδηλώσει τον Εαυτό του»⁹.

Επιλογικά

Η Ορθόδοξη Εκκλησία διδάσκει, ότι οι σεπτές εικόνες της αποτελούν μία ιδιότυπη συμβολική γλώσσα, που εκφράζει άριστα τα θεία δόγματα και τις εντολές της. Αυτό ισχύει επειδή υπάρχει απόλυτη ανταπόκριση ανάμεσα στην εικονογραφία της και στα κείμενα της Αγίας Γραφής. Τέλειο δείγμα της προαναφερόμενης ανταπόκρισης αποτελεί και ο εδώ εξεταζόμενος εικονογραφικός τύπος της Βλαχερνίτισσας, ο οποίος παρουσιάζει καλύτερα από κάθε άλλον ανάλογον τύπο την Παναγία μας, με την υψηλότερη της ιδιότητα, δηλαδή ως Θεοτόκο, όπως ακριβώς την παρουσιάζουν και τα Ιερά βιβλία της Εκκλησία μας¹⁰.

Σημειώσεις

1)    Βλ. Φωτίου Κόντογλου, Έκφρασις, Β΄ έκδ., τόμ. Α΄, Αθήναι 1979, σελ. 80.

2)    Βλ. Titus Burckhardt, Η Ιερή τέχνη σε Ανατολή και Δύση, εκδ. "Πεμπτουσία", Αθήνα 1991, σελ. 88, σημ. 30.

3)    Η εκκλησία αυτή οικοδομήθηκε το έτος 450 απ’ τον αυτοκράτορα Μαρκιανό και πυρπολήθηκε το 1434. Εντός της υπήρχε η θαυματουργός εικόνα της Παναγίας Βλαχερνίτισσας, ενώπιον της οποίας ψάλθηκε το 629, για πρώτη φορά, ο Ακάθιστος Ύμνος. Στην ίδια εκκλησία φυλάγονταν ακόμη, η Τίμια Ζώνη και η Εσθήτα της Θεοτόκου, καθώς και το Άγιο Μανδήλιο του Χριστού, ενώ στο υπόγειο της υπήρχε το "Άγιο Λούμα" (Αγίασμα). Βλ. Εγκυκλ. "Πάπυρος-Λαρούς", τόμος 11ος, Αθήνα 1963, σελ. 388.

4)    Βλ. Πέτρου Κ. Σαμσάρη, Συμβολή στην απεικόνιση της Παναγίας, περιοδ. "ΣΙΡΙΣ", τόμ. 3ος.

5)    Βλ. Τ. Burckhardt, ό.π., σελ. 74-77.

6)    Βλ. Πέτρου Κ. Σαμσάρη, ό.π., σελ. 44-46.

7)    Βλ. Α. Grabar, Iconographie de la Sagesse Divine et de la Vierge, "Cahiers Archeologiques" 8, (1956) 259-260.

8)    Migne 43, 497-499.

9)    ό.π., σελ. 82-83.

10)     «Ομολογούμεν την αγίαν Παρθένον Θεοτόκον δια τον Θεόν Λόγον σαρκωθήναι και ενανθρωπήσαι, και εξ αυτής της συλλήψεως ενώσαι εαυτώ τον εξ αυτής ληφθέντα ναόν» (Δευτέρα εν Κωνσταντινουπόλει Οικουμενική Σύνοδος. Παρά Mansi V, 303).